"Η Στενή πύλη", André Gide

«Η στενή πύλη» είναι η πρώτη μου επαφή με τον έργο του Αντρέ Ζιντ. Και παρ’ όλο που πρόκειται για ένα βιβλίο του περασμένου αιώνα με ένα θέμα που μπορεί να φανεί παλιομοδίτικο, εμένα με συγκίνησε. Το βιβλίο το ρούφηξα, η ιστορία αν και δεν έχω κανένα κοινό σημείο αναφοράς μαζί της και θα μπορούσε να μου φανεί από αδιάφορη έως και φρικτή, με συνεπήρε.

Ένας νεαρός άντρας, ο Ζερόμ, που μεγαλώνει ορφανός από πατέρα μαζί με την μητέρα του και μια γηραιά φίλη της, ερωτεύεται την ξαδέλφη του Άλισα σε πολύ μικρή ηλικία, γύρω στα δέκα. Εκείνη ανταποκρίνεται στον έρωτά του, τον λατρεύει με την ίδια ένταση. Όταν μαθαίνει πως η μικρή της αδελφή, η Ζουλιέτ, είναι κι αυτή πολύ ερωτευμένη μαζί του κάνει ένα βήμα πίσω για να ευτυχίσει αυτή. Ακόμα όμως κι όταν πια η Ζουλιέτ παντρεύεται κάποιον άλλο κι αποκτά παιδιά, η Άλισα συνεχίζει να απομακρύνει  τον Ζερόμ, πεπεισμένη πως μόνο με τη θυσία του έρωτά της θα μπορέσει να τον οδηγήσει στην Αρετή, την Αγνότητα και τον Κύριο.

Αν και ο Ζερόμ είναι πρωτοπρόσωπος αφηγητής, εν τούτοις η Άλισα έχει τη δική της φωνή μέσα από τις επιστολές και το ημερολόγιο της. Δεν είναι φυσικά η προσήλωση στην χριστιανική αρετή που με συνεπήρε, αλλά αυτή η υφέρπουσα τάση της ανθρώπινης φύσης να θυσιάζεται για λογιών λογιών λόγους, πολύ σημαντικούς καθώς φαίνεται τη στιγμή που τους σκέφτεται κανείς κι ίσως παιδιάστικους αργότερα. Η ανάγκη για αυταπάρνηση και θυσία, ακόμα κι όταν κανείς δεν έχει ζητήσει κάτι τέτοιο είναι ίσως σύμφυτη της γυναικείας φύσης ή μας πότισαν με αυτή για να μπορούμε να μεγαλώσουμε τα παιδιά μας.

Η «τελειότητα» που αποζητά η Άλισα για τον εαυτό της και τον Ζερόμ την οδηγούν στο θάνατο. Αν και σύμφωνα με την χριστιανική ηθική αυτό θα ήταν το ιδανικό, θυσία και εγκαρτέρηση στην τωρινή ζωή για να αξιωθείς την βασιλεία των ουρανών, εμένα αυτή η σκέψη μου φαίνεται αποκρουστική. Όμως η Άλισα δεν είναι αντιπαθητικός χαρακτήρας, αντίθετα είναι μια ρομαντική φιγούρα σε έναν κόσμο που αλλάζει και δεν μπορεί να τον κατανοήσει. Κι αυτός ο έρωτας, βαθύς, ανεκπλήρωτος από την απουσία- παρουσία των επιστολών αφήνει μια αίσθηση πικρή στο στόμα για τη ματαιότητα των επιλογών μας.

«Η στενή πύλη», Αντρέ Ζιντ, μετ. Ανδρέας Κατσαμακίδης, εκδ. Ζαχαρόπουλος, 1989, σελ.159

"Αστείο", Γιάννης Παλαβός

Τα διηγήματα του Γιάννη Παλαβού στο «Αστείο» είναι μικρά, κάποια δεν πρέπει να ξεπερνούν τις χίλιες λέξεις, κι όμως σε αυτά κατορθώνει να στήσει ολόκληρους κόσμους. Η πραγματικότητα, τα όρια του χρόνου και της φαντασίας αρκετές φορές καταλύονται για να μπορέσει στο φινάλε ο συγγραφέας να μας δώσει την θλίψη του ατόφια για τη ζωή, τα όνειρα, τις προσδοκίες και το θάνατο. Αυτός ο τελευταίος είναι μάλλον το προσφιλές του θέμα, αν και τα διηγήματα δεν είναι μαύρα, απλά αποπνέουν μια ψυχρή αύρα.

Απόλαυσα ιδιαίτερα το «Γέροι άνθρωποι» όπου ένας νεαρός βοηθά τη γιαγιά του που έχει σπάσει το γοφό της και δεν μπορεί να κινηθεί να φτάσει ως το μπάνιο, το «Τιμής Ένεκεν», έναν τρελό μονόλογο ενός εφοριακού, και το «Αυτοκόλλητο», όπου ένα παιδί βγάζει πρώτη φορά τις βοηθητικές ρόδες στο ποδήλατό του με την επίβλεψη του πατέρα του.

Διαβάζοντας τα κείμενα μια σκέψη ερχόταν στο μυαλό μου∙ καταλαβαίνω πως ο Γιάννης Παλαβός έχει ιδιαίτερη ικανότητα στη μικρή φόρμα, από την άλλη εγώ προσωπικά τη θεωρώ κάπως βόλεψη, σα να μην τολμάς να ανοιχτείς. Θα ήθελα το επόμενό του βιβλίο να είναι μυθιστόρημα.

«Αστείο», Γιάννης Παλαβός, εκδ. Νεφέλη 2012, σελ.107

Υ.Γ. Ομολογώ πως δεν το θυμόμουν με ευκρίνεια, αλλά το διήγημα «Για αλλαγή» με έκανε να το καταλάβω, κάποτε είχαμε πάρει μέρος κι οι δυο σε έναν διαγωνισμό διηγήματος της Arta Press και του Μεταίχμιου. Τα δέκα πρώτα διηγήματα κέρδιζαν ένα σεμινάριο δημιουργικής γραφής στην Άρτα με τα έξοδα πληρωμένα. Στην Άρτα ο Παλαβός πήρε το πρώτο βραβείο κι ένα laptop, εγώ έμεινα – με το «Μενταγιόν»- τέταρτη….

Τί γυρεύει η Κατερίνα στο παζάρι....

Είχα κάποια χρόνια να πάω στο παζάρι των βιβλίων- που φέτος μετακόμισε στην Κοτζιά. Τις τελευταίες φορές είχα συμπεριφερθεί κάπως χαζοχαρούμενα και είχα μαζέψει ένα σωρό αδιάβαστα που θα παραμείνουν τέτοια. Έλεγα πως δε θέλω να ξαναπάω, αλλά η φίλη Ε.Γ. (θα σας μιλήσω μια άλλη φορά για τη χαρά να ανακαλύπτεις στα 34 πως μπορείς ακόμα να κάνεις καινούργιες ουσιαστικές φιλίες μέσα από  ένα blog) επέμενε και ξεκινήσαμε. Είχε συμφωνήσει να με συγκρατεί και όπως θα διαπιστώσετε έκανε εξαιρετική δουλειά.... (μμμμμμ)

Λοιπόν πήρα 22 βιβλία, πλήρωσα 79 ευρώ και θέλω να πιστεύω πως δεν έκανα τα λάθη του παρελθόντος. Οι επιλογές μου κινήθηκαν κυρίως στους κλασικούς (Ντοστογιέφκι, Φλωμπέρ, Μούζιλ, Μωμ, Τζόυς, Ζιντ, Γκόγκολ, Πούσκιν), σε συγγραφείς που με σιγουριά τα βιβλία τους θα διαβάσω (Λέσινγκ, Άτγουντ, Ντικ, Γκόρντιμερ, Κορτάσαρ), 2-3 που μου γυάλισαν, στον Χαβιέρ Μαρίας με τον οποίο έχει φαγωθεί ο no14me, στον Κλίμα που μου άρεσε, και στον Τρέιβεν που δεν ήθελα να πάρω αλλά δεν με άφηνε να φύγω η Ε.Γ. χωρίς αυτόν ...  

 Πριν από λίγο καιρό είχα κάπως κουλαντρίσει τη στοίβα με τα αδιάβαστα. Τώρα όμως έχουν αρχίσει πάλι να συσσωρεύονται πολλά, αν και περιέργως αυτό δεν με αγχώνει. Κάνω μια κάπως μίζερη σκέψη πως αν στα χρόνια που θα έρθουν δεν μου περισσεύουν για βιβλία, όλο και κάτι θα έχω να διαβάσω.  

"Ένα ερωτικό καλοκαίρι", Ivan Klíma

Η επαφή μου με την τσέχικη λογοτεχνία είναι μικρή κι όμως ένιωσα οικειότητα με το κείμενο του Ιβάν Κλίμα, «Ένα ερωτικό καλοκαίρι». Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα ευκολοδιάβαστο, που μιλά για τη ζωή και τον έρωτα με όρους απτούς, που αφορά σε συναισθήματα που έχουν νιώσει όλοι οι παντρεμένοι, ίσως με διαφορετική ένταση.

Ο Δαβίδ είναι ένας βιολόγος αφοσιωμένος στην επιστήμη του και στα πειράματα για μακροζωία που κάνει στα ποντίκια του, παντρεμένος με μια μάλλον άσχημη και χοντρή γυναίκα που αφέθηκε μετά τις γέννες και πατέρας δυο όμορφων μικρών κοριτσιών. Αγαπά πολύ τη δουλειά του, δεν ξέρει να χαλαρώνει σχεδόν ποτέ, δεν πίνει, δεν καπνίζει, δεν διασκεδάζει. Η γυναικά του έχει επιφορτιστεί με όλες τις δουλειές του σπιτιού, είναι και δασκάλα, και μοιάζει μονίμως θολή και κουρασμένη. Σε μια κηδεία ο Δαβίδ θα γνωρίσει την Ίβα, ένα πανέμορφο εικοσάχρονο κορίτσι που φαίνεται να μην είναι πιστό σε κανέναν άντρα, που αγαπά τα λούσα, τα ταξίδια, τα ακριβά εστιατόρια. Ο Δαβίδ θα χάσει τα μυαλά του μαζί της, αλλά ταυτόχρονα δε θα μπορέσει να αφήσει τη βολή της οικογένειάς του. Η αδυναμία να πάρει αποφάσεις θα τον οδηγήσει στην καταστροφή.

Ταυτίστηκα και με τη γυναίκα του και με το Δαβίδ∙ εναλλάξ σε μια μακρόχρονη σχέση με υποχρεώσεις μπορείς να νιώσεις ο εξουθενωμένος, θαμπός άνθρωπος που κάνει τα πάντα αλλά παραμένει αόρατος και άσχημος για το σύντροφό του και αντίστοιχα ο έτοιμος να απατήσει για μια γυαλιστερή αλλαγή. Πέρα από το ερωτικό κομμάτι όμως, το κείμενο έχει πολλά να πει για τις επιλογές που κάνουμε ή δεν κάνουμε στη ζωή, για αυτό που είναι απατηλό και γίνεται χειροπιαστό μέσα σε μια στιγμή, για το συμβιβασμό που μοιάζει μονόδρομος, για το φόβο των γηρατειών και του θανάτου. Αυτό το τελευταίο είναι το θέμα μάλλον όλης της λογοτεχνίας κι εδώ εκφράζεται έντεχνα, κάτω από στρώσεις λαγνείας και συστολής, με καθαρότητα από την αρχή ως το τέλος. 

"Ένα ερωτικό καλοκαίρι", Ιβάν Κλίμα, μετ. Σόνια Στάμου- Ντορνιάκοβα, εκδ. Καστανιώτης 2009, σελ.240

"Το θηρίο στη ζούγκλα", Henry James

Ο Henry James ήταν ένας μάγος της νουβέλας, ήξερε να χειρίζεται τη φόρμα αυτή καλύτερα από κάθε άλλο. Το εξαιρετικό «Το στρίψιμο της βίδας» πιστεύω πως έχει στοιχειώσει κάποια από τα βράδια κάθε βιβλιόφιλου που σέβεται τον εαυτό του. Όμως και το λιγότερο γνωστό «Το θηρίο στη ζούγκλα» είναι ένα κομψοτέχνημα, με πολύ λίγα λόγια οδηγεί την πλοκή στο τέλος, που δεν είναι αναπάντεχο αλλά το περιμένεις, και το βλέπεις, και το αισθάνεσαι με ένταση ∙ θέλεις να το φωνάξεις στον ήρωα, αλλά αυτός, τυφλός, εγωιστής και αλαζόνας, δεν καταλαβαίνει.

Ο Τζων Μάρτσερ είναι ένας άνθρωπος που ζει υπό την πίεση ενός τρομερού μυστικού κι αυτό διαποτίζει ολόκληρη την ύπαρξή του, τον κάνει σημαντικό. Τυχαία σε μια επίσκεψη ανακαλύπτει πως αυτό το φοβερό πράγμα το είχε αποκαλύψει πριν δέκα χρόνια σε μια γυναίκα που ως τότε δεν θυμόταν καν, την Μαίη Μπάρτραμ. Έκτοτε οι δυο τους θα ενωθούν με μια φιλία αποκλειστική, θα κάνουν όνειρα και θα μοιραστούν τερατώδεις φαντασιώσεις, ώσπου εκείνη θα πεθάνει μόνη, έχοντας ανακαλύψει τι ήταν αυτό που τους κατέφαγε όλη τους τη ζωή κι αυτός θα μείνει πίσω να αναρωτιέται.

«Το θηρίο στη ζούγκλα» δεν εμφανίζεται ποτέ, εκτός αν το έχουμε μέσα μας, κατοικοεδρεύει στον ανθρώπινο ψυχισμό, καθορίζει χαρακτήρες και ζωές. Και το πώς ζει κανείς - άλλοι από επιλογή και άλλοι από καθαρή τύχη μπορεί τελικά να ζήσουν παρόμοια πράγματα – έχει να κάνει με αυτό που είναι και το πόσο καλά επιλέγει να μάθει τον εαυτό του.

 "Το θηρίο στη ζούγκλα", Χένρι Τζέιμς, μετ. Παλμύρα Ισμυρίδου, εκδ. Άγρα, 2004, σελ.102

Υ.Γ. Στην αρχή πολύ χάρηκα που πήρα ένα τέτοιο βιβλίο με 1,94€, τώρα όμως σα να ντρέπομαι, δεν είναι αυτή η τιμή του....

"Cosmopolis", Don DeLillo

Πέρασα με το «Cosmopolis» του Don DeLillo ώρες ειλικρινούς αναγνωστικής απόλαυσης. Ένα αρχετυπικά αριστουργηματικό βιβλίο που μιλά για όλα εκείνα τα σημαντικά της ανθρώπινης ύπαρξης έτσι απλά, σα να λες μια ιστορία σε παρέα φιλική. Η δύναμη που προκύπτει από την εξουσία, ο έρωτας – διαφορετικός από τον σεξουαλικό αισθησιασμό- η ματαιότητα μιας ζωής ολοκληρωμένης και αναγνωρισμένης ήδη από τη νεότητα, αλλά και η μεθυστική αίσθηση να είναι όλοι και όλα στα πόδια σου, έτοιμοι με ένα νεύμα του κεφαλιού ακόμα και να χύσουν για πάρτη σου, η ζωή ως είδος πολυτελείας αλλά και πόνου, είναι μερικά από τα θέματα που θίγονται.

Ο Έρικ Πάρκερ, νεαρός πολυεκατομμυριούχος ήδη από τα 28 του, μια διάνοια στα οικονομικά, ξυπνά μια μέρα και ξέρει τι θέλει να κάνει, πρέπει να κόψει τα μαλλιά του. Πλησιάζει την λιμουζίνα του και μαθαίνει πως το κέντρο είναι κλειστό, ο Πρόεδρος έχει έρθει, υπάρχει μια κηδεία ενός γνωστού προσώπου, η πόλη είναι αδιάβατη. Παρ’ όλα αυτά αυτός θέλει να κόψει τα μαλλιά του στην άλλη άκρη της πόλης κι έτσι θα αρχίσει ένα ταξίδι, που θα τον φέρει στην καταστροφή. Τον βλέπουμε να συνομιλεί με τους υπαλλήλους του που επιβιβάζονται κι έπειτα αποβιβάζονται, να περνά μέσα από μια διαδήλωση, να επιμένει να ποντάρει στο γιεν ενώ αυτό όλο ανεβαίνει, να τα έχει όλα, να πηδάει γυναίκες, να αγαπάει γυναίκες, να μην έχει τίποτα, να καταστρέφεται. Κορυφαία είναι η σεξουαλική σκηνή του βιβλίου που δεν θα σας την περιγράψω γιατί θα ήταν απίστευτο spoiler.

Ο DeLillo όλο και περισσότερο επιβεβαιώνει για μένα πως είναι από τους μεγαλύτερους αμερικάνους συγγραφείς της γενιάς του. Δεν έχω διαβάσει πολλά βιβλία του- τρία με αυτό- και είναι πολυγραφότατος, όμως αυτή η καθαρότητα στη γραφή, η αίσθηση πληρότητας όταν τελειώνεις το βιβλίο μοιάζει λιγάκι με την κάθαρση της αρχαίας τραγωδίας. Μιας τραγωδίας ολωσδιόλου σύγχρονης, εντελώς πραγματικής, που μιλά για όλα αυτά που αφορούν τη ζωή μας.

«Cosmopolis”, Don DeLillo, εκδ. Picador, 2003, σελ.209

Y.Γ. Δε θέλω καν να σχολιάσω τον πρωταγωνιστή που διάλεξε για την ταινία ο Cronenberg. Υπάρχει όμως μια περίπτωση να τη δω.