"Δουβλινιάδα", Enrique Vila-Matas

Αν κάτι μόνο έπρεπε να σχολιάσω για τη «Δουβλινιάδα» του Ενρίκε Βίλα Μάτας θα ήταν αυτή η φράση «Με έκανε να θέλω να ξαναδιαβάσω τον Οδυσσέα». Κι αυτό δεν είναι μικρό επίτευγμα γιατί δεν συγκαταλέγομαι σε αυτούς που εκστασιάστηκαν. Ίσως βέβαια η απόσταση που με χωρίζει από κείνη την πρώτη ανάγνωση, κοντά μια δεκαετία, και τα βιβλία που χώρεσαν σε αυτό το χρονικό διάστημα, να έχουν το λόγο τους κι αυτή τη φορά να κατορθώσω να δω την σημαντικότητα του επιτεύγματος του Τζόυς.

Στο βιβλίο του Μάτας, τώρα. Πρόκειται, όπως σε όλα τα βιβλία που Ισπανού που έχω διαβάσει, για έναν ύμνο στη λογοτεχνία, στη γραφή και στην ανάγνωση. Ο συγγραφέας πραγματεύεται κι εδώ αυτό που ξέρει πολύ καλά, τον φόβο για το τέλος της λογοτεχνίας, της ζωή και του κόσμου. Σπάνια υπογραμμίζω σε βιβλία, όμως εδώ το έκανα με δυο φράσεις. Αυτή, ως αρχή του δεύτερου κεφαλαίου:

 «Αν μια μέρα, όμως, έβρισκε αυτόν τον πολυπόθητο συγγραφέα, αυτό το φάντασμα, αυτό το αερικό, δύσκολα ο άνθρωπος αυτός θα έλεγε καλύτερα αυτό που έχουν ήδη πει τόσοι άλλοι για το χάσμα που χωρίζει τις προσδοκίες της νιότης και την πραγματικότητα της ωριμότητας, αυτό που έχουν πει τόσοι άλλοι για την απατηλή φύση των επιλογών μας, για την απογοήτευση που έρχεται όταν προσπαθούμε να πετύχουμε πράγματα, για το παρόν ως κάτι εύθραυστο και το μέλλον ως επικράτεια του γήρατος και του θανάτου.»

  Και τούτη που επανέρχεται στο κείμενο συχνά πυκνά:

  «η ζωή είναι μια διαδικασία κατεδάφισης»

            Ίσως γιατί χωρίς καν να το καταλάβω έπαψα κι εγώ πια να είμαι τόσο νέα, η υπαρξιακή αγωνία του εκδότη Ρίβα που βγήκε στη σύνταξη έχοντας πίσω του έναν αξιοπρεπή κατάλογο βιβλίων της παγκόσμιας λογοτεχνίας αλλά χωρίς να καταφέρει να ανακαλύψει εκείνη την ιδιοφυία που θα έκανε τη διαφορά στους καιρούς μας, αυτού του ανθρώπου που στον απολογισμό τους βρίσκει μόνο σπαράγματα λογοτεχνίας αλλά δεν μπορεί να δει τα συντρίμμια του εαυτού του, με τάραξε. Η ιδέα της επίσκεψης στο Δουβλίνο στην Bloomsday και της κηδείας της εποχής του Γουτεμβέργιου, που στην αρχή με ξένισε, μετά μου φάνηκε απολύτως ταιριαστή, και το όλο εγχείρημα μου άφησε γεύση πρωτότυπου αριστουργήματος. Γιατί ο Βίλα Μάτας μπορεί να μην λειτουργεί  με την εκρηκτική ευφυΐα του συγγραφέα που κάτι παραπάνω θα είχε να πει από τον προηγούμενο για τη ζωή και το θάνατο, αλλά τα καταφέρνει με τη φιλόπονη έρευνα ενός ανθρώπου που πραγματικά αγαπά την ανάγνωση.

"Δουβλινιάδα", Enrique Vila-Matas, μετ. Ναννά Παπανικολάου, εκδ. Καστανιώτη, 2011, σελ. 308

"Μπάρτλεμπυ και Σια", Enrique Vila-Matas

Το "Μπάρτλεμπυ και Σια" του Ενρίκε Βίλα Μάτας είναι σίγουρα λογοτεχνία. Αυτό που δεν μπορώ να προσδιορίσω με σιγουριά είναι αν είναι και μυθιστόρημα. Ας το ονομάσουμε αφήγημα λοιπόν για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε παρακάτω. Τον τελευταίο καιρό εντυπωσιάζομαι όλο και περισσότερο από το συγγραφέα της "Νόσου του Μοντάνο", όποιο βιβλίο του κι αν διαβάσω, μου μένει γεύση καθαρή τέχνης.

Σε αυτό, που το ξαναδιάβασα επίτηδες αργά και με προσοχή, ο συγγραφέας μέσω του αφηγητή καταπιάνεται με τους συγγραφείς εκείνους που επέλεξαν να μη γράψουν. Με αυτούς που έβγαλαν ένα δυο βιβλία και μετά σίγησαν ή ακόμα και με αυτούς που ήταν φανερά εν δυνάμει συγγραφείς αλλά διάλεξαν να μην πουν τίποτα. Ενδιαφέρον θέμα, ακόμα κι για αυτούς που δεν καταπιάνονται με τη γραφή και πολύ σωστά δομημένο βιβλιοβιβλίο, που θα έλεγαν κάποιες διαδικτυακές φίλες.

"Μπάρτλεμπυ και Σια", Ενρίκε Βίλα- Μάτας, μετ. Αμαλία Καψάλα, Φωτεινή Τζούλα, Ελεάνα Τσόκα, Δανάη Φέρρη κ.α., εκδ. Καστανιώτη, 2002, σελ 198

"Η Νόσος του Μοντάνο", Enrique Vila-Matas

Τη Νόσο του Μοντάνο τη διάβαζα αυτές τις μέρες παράλληλα με το Βιβλίο της Ανησυχίας του Πεσσόα. Όπως και το βιβλίο, η Νόσος δεν είναι αυθεντικό μυθιστόρημα. Αλλά αυτό δεν έχει καμία σημασία. Το πρώτο κομμάτι του βιβλίου καταλαμβάνει ένα μυθιστορηματικό τμήμα, όπου ο κριτικός λογοτεχνίας Ροσάριο Χιρόντο μας συστήνει τη νόσο του Μοντάνο, του γιου του, που δεν μπορεί να γράψει, αν και είναι συγγραφέας. Σε αυτό το κομμάτι η γυναίκα του Ρόσα είναι σκηνοθέτης και σιγά σιγά μας αποκαλύπτεται ότι κι ο ίδιος πάσχει από τη νόσο, που είναι πολύ ευρύτερη, είναι η ίδια η αρρώστια της λογοτεχνίας. Κι ο αφηγητής μας θέλει να γίνει η ενσάρκωση της λογοτεχνίας, να τη σώσει από τη λήθη και το θάνατο.

Στο δεύτερο κομμάτι το βιβλίο μετατρέπεται σε ημερολόγιο. Ο αφηγητής μάς αποκαλύπτει πως δεν είναι κριτικός, αλλά συγγραφέας, πως ο γιος του είναι ανύπαρκτος κι η γυναίκα του εκδότης που βάλθηκε να εξολοθρεύσει τους ποιητές. Σε αυτό το κομμάτι εμπεριέχεται ένα λεξικό των πιο γνωστών ημερολογιογράφων συγγραφέων, η διαισθητική σχέση του αφηγητή μαζί τους, και μας αποκαλύπτεται η Νόσος σε όλο της το μεγαλείο. Η Νόσος του Μοντάνο δεν είναι τίποτα άλλο παρά η Ζωή μέσα από τη λογοτεχνία και στην τελική ανάλυση μόνο για αυτή.

Στο τρίτο μέρος, μέσα από μια διάλεξη του συγγραφέα όπου ακουμπούν πάλι μυθιστορηματικά κομμάτια, αυτή τη φορά για τη χαρά της υποκριτικής, ο αφηγητής αρχίζει να έχει πραγματικές στιγμές αναμνήσεων άλλων συγγραφέων, μπλέκεται τόσο στη νόσο, που το όνειρο του γίνεται πραγματικότητα. Δεν ενσαρκώνει τη Λογοτεχνία, ενσαρκώνει πια τη Νόσο της Ζωής και του Θανάτου της.

Το βιβλίο είναι εκπληκτικό, σε βάζει σε ένα λαβύρινθο, από όπου είναι δύσκολο να βγεις αλώβητος, ειδικά αν αναγνωρίζεις κάποια από τα σημάδια της Νόσου στον εαυτού σου. Και για μένα ήταν ακόμα περισσότερο επίπονο, όταν δεν ταυτιζόμουν. Όταν δηλαδή συνειδητοποιούσα πως ο Ροσάριο Χιρόντο ήταν ακόμα πιο άρρωστος από μένα. Νοσηρό; Ίσως η αίσθηση πως ζούμε μέσα από τη λογοτεχνία, δηλαδή ζούμε όχι μόνο σε αυτό που έγινε, αλλά και σε αυτό που θα μπορούσε να γίνει, να δίνει μια διάσταση μοναδικότητας. Έναν αδιόρατο σνομπισμό, μια περηφάνια πως είσαι άρρωστος. Κι η στιγμή που κάποιος πιο ασθενής εμφανίζεται να σπάει την τσιχλόφουσκα της ψευδαίσθησης.

"Η Νόσος του Μοντάνο", Enrique Vila-Matas, μετ. Γεωργία Ζακοπούλου, εκδ. Καστανιώτη, 2006, σελ. 353 

Το κάθετο ταξίδι, Enrique Vila-Matas

Ο Ε. Βίλα Μάτας είναι Ισπανός. Ίσως αυτό να με τράβηξε για να αρχίσω να τον διαβάζω, ο καθένας έχει τις προκαταλήψεις του, αγοράζει βιβλία με τον δικό του υποσυνείδητο τρόπο. Το "Κάθετο ταξίδι" , είναι μια αργή ιστορία που δε γίνεται βαρετή. Ένας εβδομηντάρης επιχειρηματίας, ξεκινά ένα ταξίδι χωρίς σκοπό άλλο από το να απομακρυνθεί από την πόλη του. Εκεί βρίσκεται η γυναίκα του, που ύστερα από πενήντα χρόνια κοινής ζωής, του ζήτησε να γεράσουν χωριστά. Έτσι ξεκινά μια περιήγηση σε πόλεις της Ιβηρικής.

Ένας άντρας που έχει συνηθίσει να μετρά, επιτυχημένος, βρίσκεται έξω από τα νερά του, μόνος, με τα φαντάσματα που δεν πίστευε ότι είχε, αποδεικνύοντας κάθε στιγμή πως όλα όσα είχε παγιωμένα στο μυαλό του μπορούν να καταρρεύσουν. Ακόμα περισσότερο πως η ζωή, ακόμα και στα εβδομήντα, μπορεί να σου επιτρέψει να αναθεωρήσεις, να μυηθείς σε αυτό που πριν περιφρονούσες.

Το βιβλίο είναι γοητευτικό, χωρίς να είναι αριστούργημα. Έχει πάντως το ενδιαφέρον του και νομίζω ότι μπορεί να ανοίξει δρόμους για να διαβάσει κανείς και τα υπόλοιπα βιβλία του Μάτας.

"Το κάθετο ταξίδι", Ενρίκε Βίλα Μάτας, μετ. Ελεάνα Τσόκα, εκδ. Καστανιώτη, 2004, σελ. 261