«Το τενεκεδένιο ταμπούρλο», Günter Grass

Ένα αιρετικό αριστούργημα είναι "Το τενεκεδένιο ταμπούρλο» που έγραψε ο Γκύντερ Γκρας το 1959 και δεν μπόρεσε ποτέ σε κανένα άλλο του βιβλίο να φτάσει. Ένα έργο συγκλονιστικό και βλάσφημο, αντιπολεμικό, με έναν ήρωα από αυτούς που ποτέ δεν θα ξεχάσεις και με κανέναν τρόπο. Ο Όσκαρ θα σε ακολουθεί. 

Ο Όσκαρ (Ματσεράτ ή Μπρόνσκι ή Κόλιατσεκ) είναι ένας νάνος από επιλογή. Στα τρία του χρόνια αποφάσισε πως δεν θέλει πια να μεγαλώσει, σταμάτησε την ανάπτυξή του,-την σωματική- κι άρχισε να μεγαλώνει πνευματικά και σεξουαλικά μόνο. Όπως περίπου κάνουν οι ίδιες οι κοινωνίες και δη η Γερμανική του Πολέμου. Ο Όσκαρ έμεινε στα 93 εκατοστά και δεν μιλούσε, παρά ολημερίς χτυπούσε ένα τενεκεδένιο ταμπούρλο και μπορούσε με την τσιρίδα του να θρυμματίσει κάθε γυαλί· με την υαλοκτόνο φωνή του. Ο Όσκαρ είναι ένας φριχτός αφηγητής και πρωταγωνιστής, ένα εξάμβλωμα, που ούτε ο ίδιος ξέρει ποιος είναι ο πατέρας του, που σκοτώνει όλους τους πιθανούς γονιούς του αν και αυτοί τον νοιάζονται, που διαπερνά την κοινωνία της Γερμανίας στο Ντάντσιχ και έπειτα Γκνταντσκ, σε αυτή την πόλη που άλλαξε τόσες φορές χέρια.

Κι αν ο Όσκαρ με το ταμπούρλο του, με την στρεβλή του φαντασία, τις σεξουαλικές ορέξεις ενός σάτυρου και την ικανότητα να αναρριχάται παντού και πάντα, να βγαίνει από τα σκατά αλώβητος, ενώ οι κοντινοί του πεθαίνουν και πεινάνε, δεν είναι ο ίδιος ολόκληρος μια αλληγορία, τότε τι είναι. 

Ο Όσκαρ δεν ξέρει ποιος ήταν ο πατέρας του- ο σύζυγος ή ο εραστής της μάνας του- και δεν ξέρει αν το παιδί του είναι δικό του ή του πατέρα του. Και δεν ξέρει πώς να διαχειριστεί τον θάνατο. Αλλά ξέρει πώς να διαχειριστεί τον εαυτό του. Ακόμα και στο τρελάδικο, μπήκε με δική του επιλογή. Όπου κι αν βρέθηκε, ο Όσκαρ, αυτός ο τριτο- πρωτοπρόσωπος αφηγητής του εαυτού του είναι όλος μια ιστορία. Κι αυτό τον κάνει συμπαθή. Κι αυτό είναι το τραγικότερο όλων. Πως για τις μέρες –και θα είναι πολλές- που αναγνώστης διαβάζει το ταμπούρλο θα ταυτιστεί με τον επαχθή νάνο και θα τον αγαπήσει. Μέχρι να καταλάβει πόσο αναξιόπιστος αφηγητής είναι και να τον μισήσει ξανά. Γιατί αυτός ο νάνος δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια καθαρή εικόνα της ίδιας μας της κοινωνίας. 

Η τεχνική της αφήγησης στο τενεκεδένιο ταμπούρλο είναι σαφές πως είναι νεωτερική. Ο κεντρικός ήρωας είναι κεντημένος αριστοτεχνικά. Η πρωτοτυπία αφορά σχεδόν σε όλα τα κομμάτια του κειμένου. Και δεν μπορεί παρά να πεις για το Ταμπούρλο πως είναι ένα βιβλίο που κάθε βιβλιόφιλος θα πρέπει να διαβάσει. Αν το βρει. Γιατί είναι εξαντλημένο. 

«Το τενεκεδένιο ταμπούρλο», Γκύντερ Γκρας, μετ. Τούλα Σιέτη, εκδ. Οδυσσέας, 2001, σελ. 798.

" Γάτα και ποντίκι", Günter Grass

Πριν από κάποια χρόνια προσπάθησα να διαβάσω το «Ένα ευρύ πεδίο» του Γκύντερ Γκρας, δεν τα κατάφερα, μου έμεινε κάπως σαν παιδικό τραύμα η εμπειρία και δεν είχα τολμήσει να πλησιάσω τον συγγραφέα έκτοτε. Φέτος, χωρίς να το έχω προσχεδιάσει αγόρασα το «Γάτα και Ποντίκι». Ο μικρός του όγκος, ένα ξεφύλλισμα βιαστικό στο βιβλιοπωλείο με έπεισαν πως θα τα κατάφερνα. Κι όντως η γραφή του Γκρας σε αυτή τη νουβέλα είναι πολύ στρωτή, η ιστορία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα κι ίσως τελικά να νίκησα και τη φοβία μου για του Γερμανούς συγγραφείς.

            Ο Μάλκε είναι ένα αγόρι που ξεχωρίζει, στο λαιμό του έχει ένα τεράστιο μήλο του Αδάμ που μοιάζει με ποντίκι∙ μια φορά μια γάτα του επιτέθηκε. Η μαμά και η θεία του τον έστειλαν σχολείο ένα χρόνο μεγαλύτερο γιατί τον νόμιζαν ασθενικό και δεν του επέτρεπαν τα σπορ, όταν όμως ο Μάλκε κατάφερε να γυμναστεί ήταν πάντα πρώτος, κι όταν έμαθε να κολυμπά, ήταν πάντα ο γρηγορότερος και ο πιο ριψοκίνδυνος στις καταδύσεις. Με την παρέα του  το καλοκαίρι του ‘39 βρήκαν ένα ναυάγιο, κι ο Μάλκε ανέσυρε ένα σωρό θησαυρούς, κονσέρβες, μια Μαύρη Παναγία, που κρεμούσε στο λαιμό μαζί με ένα κατσαβίδι για να κρύβει το "ποντίκι", ένα ολόκληρο πικαπ, που το έστησε κομμάτι κομμάτι στο δωμάτιο του.  

            Το μυθιστόρημα είναι χτισμένο πάνω στην νεότερη Ιστορία, η δράση τοποθετείται στον Γκντάνσκ, μια πόλη σταυροδρόμι ανάμεσα στους Γερμανούς και τους Πολωνούς, η χρονική περίοδος που συμβαίνουν όλα είναι σημαδιακή, η αρχή του Πολέμου. Οι νεαροί εντάσσονται σε χιτλερικές νεολαίες χωρίς δεύτερη σκέψη, η ζωή τους διαπερνάται από τον Πόλεμο, χωρίς φυσικά να παύουν να τους απασχολούν η σεξουαλικότητά τους – ο Μάλκε διαθέτει ένα τεράστιο πέος, αλλά ούτε κι αυτό τον σώζει από το τεράστιο καρύδι στο λαιμό του- η θρησκευτικότητα, η αίσθηση του ανήκειν. Το βιβλίο είναι γραμμένο στις αρχές του μοντερνισμού, ο αφηγητής του αμφισβητείται και υπονομεύεται συνέχεια, η πλοκή έχει χρονικά άλματα, αλλά είναι σαφής και στέρεα. Είναι ένα εγκεφαλικό μυθιστόρημα, γραμμένο με τη λογική κι όχι με την καρδιά, μια άσκηση ύφους και πλοκής που δε σε κάνει να βαριέσαι.   

           

"Γάτα και ποντίκι", Γκύντερ Γκρας, μετ. Έμη Βαικούση, εκδ, Καστανιώτη, 2012, σελ.150