"Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις", José Saramago

 

Από τα πιο σύνθετα βιβλία του Ζοζέ Σαραμάγκου, «Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις» αλλά και τα πιο γοητευτικά του. Πιθανώς και το καλύτερό του. Μια σύνθεση που απαιτεί συγγραφική μαεστρία αλλά και αναγνωστική συγκέντρωση. Ο συγγραφέας ζητά την προσοχή του αναγνώστη του επιτακτικά, τόσο με τη γλώσσα όσο και με την πυκνότητά, υποσχόμενος πως θα τον ανταμείψει. Ο Σαραμάγκου δεν αθετεί την υπόσχεσή του, η ανταμοιβή είναι ένα μυθιστόρημα που αργότερα θα διεκδικεί θέση επάξια στις λίστες με τα δέκα, τα είκοσι, τα εκατό που θυμάσαι πως διάβασες.

Πρωταγωνιστές τρεις. Πρώτος ο Ρικάρντο Ρέις, ένας από τους ετερώνυμους του Φερνάντο Πεσσόα. Δεύτερη η χρονιά, το 1936. Τρίτη η πόλη, η ίδια η Λισαβόνα. Μα ας το πιάσουμε από την αρχή. Ο Ρικάρντο Ρέις, γεννημένος μια χρονιά μετά τον Πεσσόα, είναι ένας γιατρός-ποιητής που ζει στη Βραζιλία. Μόλις μαθαίνει πως ο Πεσσόα πέθανε, στις 30 Νοεμβρίου του 1935, παρατάει τη ζωή του κι έρχεται στη Λισαβόνα με ένα τεράστιο πλοίο. Στην αρχή καταλύει σε ένα ξενοδοχείο, όχι φοβερό πολυτελές, αλλά κι όχι και φτηνό, και περιφέρεται στην πόλη. Σχέσεις έχει μόνον με τους ενοίκους του ξενοδοχείου, τον ιδιοκτήτη, τον άνθρωπο για τα θελήματα, την καμαριέρα. Από τους ενοίκους τού τραβούν την προσοχή μια πολύ λεπτή κοπέλα στα είκοσι της, η Μαρσέντα, και ο πατέρας της. Η Μαρσέντα, έχει ένα χεράκι λαβωμένο, το αριστερό είναι ακίνητο. Ξεκινά μεταξύ τους ένα καθαρά πλατωνικό ερωτικό φλέρτ, ενώ παραλληλα ο Ρικάρντο Ρέις συνάπτει σεξουαλικές σχέσεις με την καμαριέρα, τη Λίντια. Ο μοναδικός του φίλος είναι ο Πεσσόα, που τον επισκέπτεται νεκρός, κι έχουν μακρές συζητήσεις.

Η χρονιά είναι το 1936. Στην Ευρώπη ανεβαίνει ο ναζισμός κι αρχίζει να πλανάται στην ατμόσφαιρα. Στην Ισπανία έρχεται ο Φράνκο. Στην Πορτογαλία; Σαλαζάρ. Ο Ρικάρντο Ρέις, συντηρητικός όπως και ο αληθινός Φερνάντο Πεσσόα, παρατηρεί, διαβάζει εφημερίδες, καλείται στην ασφάλεια μόνο και μόνο γιατί γύρισε από την Βραζιλία. Βλέπει με καλό μάτι τους πανηγυρισμούς των Ισπανών εξόριστών όταν ανατρέπεται η επανάσταση. Κι ας του εξηγεί η – αγράμματη Λίντια- πως δεν πρέπει να πιστεύει όσα διαβάζει στις εφημερίδες.

Η πόλη είναι η βροχερή Λισαβόνα, ο Ρέις επισκέπτεται κάθε της γωνιά, το βιβλίο θα μπορούσε να είναι και ταξιδιωτικός οδηγός, θέλεις να βρίσκεσαι εκεί μαζί του, παρ’ όλο που ο ίδιος δεν έχει καμιά δικιαολογία που άφησε τη ζωή του στη Βραζιλία.

Ο Σαραμάγκου ξεκινά πάντα από μια εκπληκτική ιδέα. Εδώ, η ιδέα πως ο Πεσσόα πέθανε αλλά ένας από τους συγγραφικούς του ετερώνυμους συνεχίζει να ζει, είναι συναρπαστική. Ο ήρωάς του είναι ένα λογοτεχνικό προσωπείο, και είναι ήδη πολύ περισσότερα από αυτό. Μοιάζει στον Πεσσόα, ως φιγούρα και στη μοναχικότητα, αλλά γείωνεται με διαφορετικό τρόπο. Οι δυο γυναίκες που αγαπά, με τις μόνες που έχει στην ουσία επαφή, εκτός από τον νεκρό Πεσσόα, είναι σαν καθρεφτισμα η μια της άλλης. Η μια έχει την κατάλληλη κοινωνική τάξη, τη σωστή χλωμάδα, τη μόρφωση. Η άλλη έχει το γήινο χυμώδες κορμί της, που το διαθέτει όπως αυτή επιθυμεί, γιατί το επιθυμεί. Η Λίντια, η καμαριέρα που στιγμές στιγμές δίνει στον Ρέις μια φέτα πραγματικότητας, είναι ένα βαθιά πολιτικό πρόσωπο. Κάποιες φορές ένιωθα σαν να ήταν το άλτερ ίγκο του ίδιου του Σαραμάγκου μες στο μυθιστόρημα.

Από ένα τέτοιο μυθιστόρημα βέβαια, δεν θα μπορούσε να λείπει ο Μπόρχες. Ο Ρικάρντο Ρέις εξάλλου προσπαθεί σε όλη τη διάρκεια του βιβλίου να διαβάσει το The God of the labyrinth (το φανταστικό μυθιστόρημα του Χέρμπερτ Κουέιν από το "Εξετάζοντας το έργο του Χέρμπερτ Κουέιν") επεκτείνοντας την ιδέα της ετερωνυμίας και της κιβδηλοποίησης ακόμα περισσότερο. Καμία λεπτομέρεια του Ρέις δεν είναι τυχαία. Ο Σαραμάγκου, επιμελής πάντα, έχει αποτυπώσει πλήρως την εποχή, τη χρονιά, τον ετερώνυμο, την ποίησή του. Το βιβλίο έχει πίσω του βαθιά έρευνα, ενώ δεν την επιδεικνύει. Οι διάλογοι μεταξύ Ρέις και Πεσσόα χρήζουν δεύτερης και τρίτης και νιοστής ανάγνωσης. Το παιχνίδι ανάμεσα στην φαντασία και την πραγματικότητα, τη ζωή και τον θάνατο είναι από τα πιο γοητευτικά. Και το τέλος, εννιά μήνες μετά, συγκλονιστικό. Ως συνήθως ο Σαρμάγκου σπάει τη συγγραφική σύμβαση, σου ζητάει να υπερβείς τη δυσπιστία σου πολύ πιο έντονα από ό,τι οι περισσότεροι συγγραφείς, έτσι όμως και βυθιστείς, δυσκολεύεσαι να βγεις από την ιστορία ακόμα και καιρό αφότου τελειώσει η ανάγνωση. 

 

                         Κατερίνα Μαλακατέ

"Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις", Ζοζέ Σαραμάγκου, μετ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Καστανιώτη, 2020, σ. 494

Υ.Γ.42 

"Άπαντα πεζά", Χ.Λ.Μπόρχες, μετ. Αχ.Κυριακίδης, εκδ.ελλ.γράμματα, 2005, σ.144

"Μικρές αναμνήσεις", José Saramago

Όταν κάποιος ξέρει να γράφει και πώς να πει μια ιστορία, δεν το χάνει φυσικά γιατί αρχινάει να πει την ιστορία της ζωής του. Έτσι κι εδώ, στις «Μικρές αναμνήσεις» η γραφή είναι η γνωστή και αγαπημένη ρέουσα και άστικτη του Σαραμάγκου. Όμως ο μύθος είναι η αυτοβιογραφία του από τα παιδικά του χρόνια ως τα δεκαπέντε του. Κι εδώ κάπως χαλάει η σούπα, γιατί όταν ένας ογδοντακονταετής γράφει για την παιδική του ηλικία αναπόφευκτα την ζαχαρώνει, έτσι οι σκηνές έχουν μια τρυφερότητα στα όρια του μελό που καθόλου δεν μοιάζει με τον γνωστό, καλό,  κυνικό θείο Ζοζέ. Φυσιολογικό για κείνον, κουραστικό για τον αναγνώστη.

            Οι βιογραφίες και περισσότερο οι αυτοβιογραφίες σπανίως είναι του γούστου μου, παρ’ όλα αυτά πίστεψα, ίσως λόγω και του μικρού του όγκου, πως το βιβλιαράκι δεν θα με κουράσει, με νίκησε και η περιέργειά μου γύρω από τον μύθο του «Σαραμάγκου που δεν τελείωσε καν το γυμνάσιο». Λάθεψα, δεν θέλω να ξέρω τίποτα για τους συγγραφείς Μου, παρά μόνον τα βιβλία τους.

"Μικρές αναμνήσεις", Ζοζέ Σαραμάγκου, μετ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Καστανιώτη, 2008, σελ.140

"Κάιν", José Saramago

Ξεκίνησα να διαβάζω τον «Καιν» με αληθινό ενθουσιασμό. Εκτός από τους καθαρά συναισθηματικούς λόγους – ο Σαραμάγκου είναι από τους πολύ αγαπημένους μου συγγραφείς, ο πρόσφατος χαμός του με συγκλόνισε, αυτό είναι το τελευταίο του βιβλίο- το θέμα είναι, για μια μικρή αθεΐτσα σαν μένα, αβανταδόρικο.

Ο Σαραμάγκου επιλέγει για ήρωα του τον Καιν, τον αδελφοκτόνο, για να ξαναγράψει επεισόδια της βίβλου, από την αρχή της, από την έκπτωση του ανθρώπου από τον παράδεισο μέχρι το τέλος. Στην αρχή η στρέβλωση αυτών των γνωστών ιστοριών είναι διασκεδαστική και γοητευτική, από τα μέσα όμως του βιβλίου και μετά άρχισε να με κουράζει. Ίσως φταίει η όλο και μεγαλύτερη αδιαφορία μου για τα «θεία».

Αν εξαιρέσει πάντως κανείς τα προσωπικά του καθενός με το θεό ή την αθεΐα του, αντιλαμβάνομαι πως πρόκειται για ένα άρτιο, αρτιότατο βιβλίο. Γραμμένο με τον προσωπικό τρόπο του συγγραφέα, με την γνωστή του ιδιοτροπία στη στίξη και τη σύνταξη, περνά μηνύματα εκεί που πρέπει, με μια ειρωνεία σοβαρή άλλοτε και κάποτε παιχνιδιάρα. Με λίγα λόγια συνηθισμένος Σαραμάγκου, πάντα πολύ λίγο μακριά από το τέλειο.

Βιβλιοπροτάσεις: "Περί Τυφλότητας"

Μια ενότητα που λείπει σε αυτό το ιστολόγιο είναι αυτή των προτάσεων. Νομίζω πως πια δεν αρκεί η κριτική του εκάστοτε βιβλίου που διαβάζω, μέσα μου θέλω να κατασταλάξουν κι όλα αυτά που με ενθουσίασαν, με έκαναν να χαρώ κατά καιρούς που είμαι αναγνώστρια.

Πρώτο βιβλίο το «Περί Τυφλότητας» του Ζοζέ Σαραμάγκου, το ανακάλυψα πριν πολλά πολλά χρόνια στα ράφια ενός σουπερμάρκετ και το πήρα χωρίς να έχω ακούσει τίποτα για τον Πορτογάλο συγγραφέα. Το λάτρεψα από το οπισθόφυλλο, και με κάθε σελίδα που γύριζα συνειδητοποιούσα πως κάτι λείπει στα διαβάσματά μου, κάτι βασικό που δεν μπορούσε να μου δώσει η ελληνική λογοτεχνία που διάβαζα ως τότε, ούτε και τα ξένα ευπώλητα. Με λίγα λόγια ανακάλυψα ένα μοντέρνο μυθιστόρημα.

Το «Περί Τυφλότητας» έχει μια έξυπνη αρχική ιδέα, ξαφνικά και χωρίς κανένα εμφανή λόγο ένας άντρας τυφλώνεται στη μέση του δρόμου, με μια τύφλα άσπρη κι όχι μαύρη. Αυτή η τύφλωση είναι κολλητική. Σε λίγο όσοι τον συναναστράφηκαν είναι τυφλοί και η κυβέρνηση αποφασίζει να τους μαντρώσει σε ένα άσυλο. Όμως η τύφλα εξαπλώνεται. Και σε λίγο είναι όλοι τυφλοί. Η πολιτική που αντιμετωπίζει με τη γνωστή της γραφειοκρατία στην αρχή το φαινόμενο, σύντομα καταρρέει, όπως κι όλα τα άλλα. Και μένει γυμνή η ανθρώπινη φύση, κατά κάποιο τρόπο πρωτόγονη αλλά ταυτόχρονα και διεφθαρμένη από τον πολιτισμό να παλέψει για την επιβίωση.

Το βιβλίο είναι γραμμένο με τον γνωστό πια τρόπο του Σαραμάγκου, με ενσωματωμένους τους διαλόγους, με δική του στίξη. Η πλοκή κυλά έξοχα. Τόσο που οι πολιτικές και κοινωνικές αναφορές βγαίνουν γλυκά, σχεδόν φυσιολογικά.

Είδα και την ταινία. Στάθηκε όπως πάντα στη δράση. Στο βιβλίο η δράση είναι απλά η αφορμή, η αιτία είναι άλλη. Μόνο στα βιβλία μπορείς να ανακαλύψεις το λόγο που συμβαίνουν τα πράγματα. Κι αυτή είναι μια από τις πρωταρχικές χαρές της ανάγνωσης.

Ζοζέ Σαραμάγκου

Και μιας κι εγώ είμαι πολύ συναισθηματική για να γράψω κάτι τόσο εμπεριστατωμένο, διαβάστε στο Ημερολόγιο Ανάγνωσης το άρθρο για τον Σαραμάγκου. Εκπληκτικό......

Χάσαμε τον Σαραμάγκου.

Περίεργο, ε; Κάποιους ανθρώπους κι ας μην τους ξέρεις, νιώθεις πως τους ξέρεις. Έτσι περίπου ένιωσα όταν άκουσα την είδηση του θανάτου του Ζοζέ Σαραμάγκου, σα να έχασα ένα μακρινό θείο ένα πράγμα, με έπιασε μια πολύ γλυκειά θλίψη. Δεν πιστεύω στη μετά θάνατον ζωή κι ούτε κι ο Σαραμάγκου πίστευε, άρα το μόνο που μπορώ να πως είναι πως είχε μια γεμάτη, μαγική ζωή όσο ήταν ανάμεσά μας.

Όχι, αυτό το κομμάτι δεν θα είναι ούτε επικήδειος, ούτε και μίνι βιογραφία. Θα είναι κάπως σα να τηρώ δυο λεπτά σιγή για έναν άνθρωπο που το έργο του με ταξίδεψε και θα με ταξιδεύει. Κρατήστε την μαζί μου.

Tο ταξίδι του ελέφαντα

Με τον γνώριμο του πάντα τρόπο, ο Ζοζέ Σαραμάγκου μας ταξιδεύει στον 10ο αιώνα και στο ταξίδι του ελέφαντα Σολομώντα ή Σουλεϊμάν από την Πορτογαλία στην Ισπανία κι από κει στην παγωμένη Βιέννη. Ο βασιλιάς Ιωάννης Γ της Πορτογαλίας αποφασίζει να τον δωρίσει στον εξάδελφό του αρχιδούκα Μαξιμιλιανό της Αυστρίας κι από κει που το ζώο βρίσκεται μαζί με τον μαχούτ του (έτσι λένε τον εκπαιδευτή των ελεφάντων) παραμελημένο και ξεχασμένο κάπου στη Λισαβόνα, το ταξίδι ξεκινά.

Ο συγγραφέας με την αχαλίνωτη φαντασία και την καταπληκτική κατανόηση της ανθρώπινης φύσης μας δίνει εδώ ένα μυθιστόρημα άξιο του ονόματος, της φήμης και των δυνατοτήτων του. Οι ιδιαιτερότητες της κάθε βασιλικής αυλής, οι λεπτές ισορροπίες που αφορούν τελικά όλες τις ανθρώπινες σχέσεις και ένας αλλόκοτος πρωταγωνιστής ο μαχούτ Σούμπρχο ή Φριτς που όπως σε κάποιο σημείο παραδέχεται ο ίδιος ο συγγραφέας το βιβλίο δεν θα ήταν το ίδιο, ούτε το ταξίδι, αν δεν είχε να κάνει μαζί του, δίνουν τη σωστή αναλογία πλοκής, ανάλυσης και λεπτού χιούμορ.

Κι αν τα τελευταία του βιβλία μού είχαν φανεί κάπως ανέμπνευστα και επαναλαμβανόμενα, ειδικά «Ο άνθρωπος αντίγραφο» με είχε απογοητεύσει, τούτο το μικρό βιβλιαράκι δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τους θριάμβους του.

Το φαινόμενο Ζοζέ Σαραμάγκου

Για όποιον δεν έχει ανοίξει ποτέ βιβλίο του Πορτογάλου συγγραφέα, μια δυσάρεστη έκπληξη τον περιμένει. Στην πρώτη σελίδα, πιθανώς και στη δεύτερη δεν εμφανίζεται τελεία, ίσως όχι και κόμματα. Σε όλο το βιβλίο τα χαρακτηριστικά εισαγωγικά των διαλόγων δεν κάνουν ούτε στιγμή την εμφάνισή τους. Η παντελής έλλειψη στίξης θα μπορούσε να αποθαρρύνει τον κάθε αναγνώστη. (η μαμά μου συνηθισμένη στα ελληνικά μπεστ σέλλερ σίγουρα θα το παρατούσε εκεί και τότε). Για αυτούς τους γενναίους όμως που δεν θα υποχωρήσουν στην πρώτη δυσκολία, ο συγγραφέας επιφυλάσσει ένα αναπάντεχο δωράκι. Γιατί τί άλλο από δώρο μπορεί να είναι μια ιστορία γραμμένη από έναν από τους ελάχιστους εν ζωή μεγάλους συγγραφείς τους καιρού μας.

Ο ίδιος ο Σαραμάγκου κοροϊδεύει τους κριτικούς του λέγοντας πως δεν έχει πάει σχολείο. Η αλήθεια είναι πως αναγκάστηκε να το παρατήσει μικρός για να δουλέψει, αλλά συντακτικό και στίξη διάολε μαθαίνουν τα παιδιά στo δημοτικό. Εξάλλου ο Σαραμάγκου πάντα διάβαζε, δούλεψε σα μεταφραστής και δημοσιογράφος. Δεν είναι λοιπόν αυτός ο λόγος του φαινομενικά ανοργάνωτου γραψίματός του. Μπορεί να ήταν στην αρχή η αφορμή, μα τώρα είναι σίγουρα ηθελημένο. Και μόλις το προσπεράσεις, καταλαβαίνεις το νόημα και τη γοητεία του, Επίσης αντιλαμβάνεσαι πως δε θα μπορούσε να το κάνει ο καθένας. (Προσπάθησε και ο Μάρκες στο Φθινόπωρο του πατριάρχη και…δεν…).

Για αυτό πάνω από όλα σέβομαι τον άνθρωπο που κάποιοι υποστηρίζουν πως έκανε περισσότερο κακό παρά καλό στην μοντέρνα λογοτεχνία. Όχι, ο Σαραμάγκου δεν είναι εύπεπτος όπως τον κατηγορούν οι «λογοτεχνικοί» κύκλοι. Ούτε αγράμματος όπως υποστηρίζουν όσοι δεν έχουν τα άντερα να διαβάσουν παρά τα ευπώλητα της εποχής. Είναι μια κατηγορία από μόνος του. Και εντελώς παράδοξα, τον τελευταίο καιρό είναι μια κατηγορία που πουλάει.

Βιβλία όπως το Περί Τυφλότητας, η Πέτρινη Σχεδία, το Ευαγγέλιο και η Χρονιά που πέθανε ο Ρικάρντο Ρέις, είναι αλληγορίες με τόσο έντονα λογοτεχνικά και πολιτικά μηνύματα που δεν μπορούν παρά να μείνουν στην Ιστορία.