«The little stranger”, Sarah Waters

Η Σάρα Γουότερς μου θυμίζει Ντίκενς. Και στο πρώτο βιβλίο που διάβασα “The paying guests” αλλά και σε αυτό το “Little stranger”, η Γουότερς μοιάζει να αφηγείται με μια ποιότητα άλλης εποχής. Μου θυμίζει βέβαια και Μπροντέ, αλλά για αυτό φταίει το φόντο· της αρέσουν τα μεγάλα βικτωριανά ξεπεσμένα σπίτια, με τους ήχους και τις σιωπές τους, τα παλιά τους μεγαλεία και τα νέα του ξεφλουδίσματα. 

Στον «Ανήλικο επισκέπτη» ένα τέτοιο σπίτι είναι ο πρωταγωνιστής. Οι άνθρωποι ακροπατούν δίπλα του, χάνουν την ζωή τους και τα λογικά τους για αυτό, θυσιάζονται για το κάποτε, δεν μπορούν να ζήσουν στο τώρα. Η οικογένεια Ayres, κάποτε οι άρχοντες του χωριού, ζουν σε ένα υποστατικό το Hundreds, που καταρρέει. Η μητέρα προσπαθεί να ισορροπήσει στην νέα εποχή, ο γιος Rod έχει γυρίσει από τον πόλεμο καμένος και ανάπηρος από το ένα πόδι, ενώ η κόρη Caroline θεωρείται στα 27 της ήδη γεροντοκόρη. Το σπίτι που άλλοτε έσφυζε από υπηρέτες τώρα προσπαθούν να το συνεφέρουν μόνον μια νεαρή υπηρετριούλα και μια γυναίκα που έρχεται για λίγες ώρες, τα παιδιά της οικογένειας βουλιάζουν στα χρέη όσο αρμέγουν αγελάδες και τρίβουν πατώματα οι ίδιοι.

Σε αυτή την κατάσταση παρακμής τους βρίσκει ο δόκτωρ Faraday,ένας πενηντάρης ανύπαντρος γιατρός, γιος μιας πρώην παραδουλεύτρας τους, που γίνεται σιγά σιγά φίλος της οικογένειας και βλέπει το σπίτι, σαν ζωντανός οργανισμός, να ξυπνά και να καταβροχθίζει τα μέλη της χωρίς αιδώ.

Ένα βιβλίο για ματαιωμένες ζωές, για όνειρα και προσδοκίες που καταρρέουν, για έρωτες που λιμοκτονούν από πάθος, είναι αυτό. Δεν είναι βιβλίο φαντασμάτων, ούτε τρόμου και αν το πάρετε για τέτοιο θα απογοητευτείτε σφόδρα. Ναι, η πλοκή από την μέση και μετά γίνεται κλειστοφοβική και το μεταφυσικό στοιχείο κάνει την εμφάνισή του, αλλά αυτό είναι μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια για να κρατηθεί το ενδιαφέρον.

Το πραγματικό ταλέντο της Γουότερς είναι η ψυχογράφηση των χαρακτήρων, το βάθος που δίνει στους ήρωες, ο υποβόσκων ερωτισμός. Το ταλέντο της είναι αυτά που δεν λέγονται. Της αρέσουν οι μεγάλες σκηνές, οι λεπτομερείς περιγραφές, οι διάλογοι. Όλα κρύβονται στα ανείπωτα. Κι όποιος μπορέσει να το αφουγκραστεί, θα απολαύσει αληθινή λογοτεχνία. Γιατί αυτό είναι η Γουότερς, μια μεγάλη παραμυθού, μια εξαιρετική αφηγήτρια νέας κοπής, που πατάει στο παλιό, για να φτιάξει το καινούριο και να μιλήσει για το τώρα. 

                                                                                                 Κατερίνα Μαλακατέ

«The little stranger”, Sarah Waters, ed.virago, 2009, pg.501

"The paying guests", Sarah Waters

Η Σάρα Γουότερς- πολυγραφότατη και πολλάκις πια βραβευμένη μυθιστοριογράφος, σχεδόν σύμβολο για την γκέι και την λεσβιακή κοινότητα- ξεκινά το ογκώδες μυθιστόρημα της, "The paying guests", βάζοντας τον πήχη πολύ ψηλά. Διαλέγει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εποχή για τους χαρακτήρες της, που είναι όλοι λεπτοδουλεμένοι. Στήνει αριστοτεχνικά το σκηνικό, τόσο στον μικρόκοσμο των ηρώων, όσο και την μεγαλύτερη εικόνα της Αγγλίας μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο. Φαίνεται να έχει εντρυφήσει στα πραγματολογικά στοιχεία, αλλά και στην συγκρότηση του μυθιστορήματος, να κατέχει άριστα τόσο το θέμα, όσο και τον τρόπο γραφής ενός μεγάλου κειμένου. Ο αναγνώστης μένει ενεός. 

Η Frances και η μητέρα της, ξεπεσμένες αριστοκράτισσες που η οικογένειά τους ξεκληρίστηκε στον Πρώτο παγκόσμιο, αναγκάζονται να απολύσουν όλους τους τους υπηρέτες και να πάρουν "φιλοξενούμενους" στα δύο επάνω δωμάτια ένα μάλλον λαϊκό ζευγάρι, τον Λέοναρντ και την Λίλιαν. Στην αρχή η Frances που φαίνεται να έχει αναλάβει μόνη τις δουλειές του σπιτιού, περίπου σαν να είναι η δούλα και όχι η κόρη της μητέρας της, κρατά επιφυλακτική στάση απέναντί τους, την νοιάζουν μόνο τα χρήματα που θα καλύψουν τους καθυστερούμενους λογαριασμούς, σφίγγεται ολόκληρη για να δεχτεί την νέα κατάσταση. 

Ο άντρας φαίνεται υπερβολικά φιλικός, σταματά πάντα για να της μιλήσει στον δρόμο για την τουαλέτα, ενώ η γυναίκα είναι ένα πληθωρικό πλάσμα, στο σώμα και την ιδιοσυγκρασία, που γεμίζει τα δωμάτια τους με ένα σωρό ετερόκλιτα πράγματα και αρέσκεται να ντύνεται και να βάφεται ανάλογα με την μόδα. Γρήγορα, η σχέση των δύο γυναικών θα εξελιχθεί σε φιλική. Κι έπειτα η Frances θα εγκαταλείψει τις αντιστάσεις της, θα παραδοθεί σε υποψίες αγγιγμάτων, σε χαμόγελα, στην συνενοχή που νιώθουν όλοι οι άνθρωποι όταν είναι να γίνουν εραστές. Η σχέση τους θα ανθίσει, θα αποκαλυφθεί γιατί η Frances έχει τόσες τύψεις απέναντι στην μητέρα της. Γιατί ζει σαν γεροντοκόρη. 

Η τοιχογραφία της εποχής είναι έξοχη- το δράμα μετά τον πόλεμο, τα δικαιώματα των γυναικών- ενώ η περιγραφή του παράνομου έρωτα εκπληκτική. Στο δεύτερο μισό όμως, το βιβλίο μετατρέπεται σε crime novel κι εκεί η Γουότερς χάνει το νήμα. Αναλώνεται σε βαρετές περιγραφές συναισθημάτων, σε μια μακρόσυρτη δίκη χωρίς κανένα σασπένς, με λίγα λόγια γράφει ένα είδος που φανερά δεν το ξέρει και δεν της βγαίνει. Έτσι έχουμε ένα άνισο βιβλίο, με ένα εκπληκτικό πρώτο μέρος κι έναν μάλλον κοινότυπο και βαρετό δεύτερο. 

Οι περισσότεροι όταν μιλούν για τα βιβλία της Γουότερς επικεντρώνονται στον ομοφυλικό λεσβιακό έρωτα- είτε νιώθουν οικεία με αυτόν, είτε όχι.  Εγώ πάλι νομίζω πως είναι μια μικρή λεπτομέρεια. Η σχέση μοιάζει απολύτως φυσιολογική, η ερωτική πράξη περιγράφεται διεξοδικά. Κι αυτό είναι το ίδιο ξεσηκωτικό, όπως αν ήταν μεταξύ ενός ετερόφυλου ζευγαριού:  οι ανατριχίλες και οι αιχμές του είναι εκεί. Ενδιαφέρον έχει από αυτήν την πλευρά το μυθιστόρημα μόνον ιστορικά. Το πόσο δύσκολο ήταν- και εν πολλοίς είναι- να είναι κανείς ανοιχτά γκέι και να ζήσει την ζωή του με τον σύντροφό του, όπως όλα τα άλλα ζευγάρια. Το πόσο αδιανόητο μοιάζει να έχεις μερίδιο στην ευτυχία όταν αποκλίνεις κι είσαι διαφορετικός.  

Η Γουότερς είναι μαστόρισσα της μεγάλης αφήγησης. Στιγμές στιγμές φαίνεται αληθινή απόγονος του Ντίκενς. Αν και τούτο μάλλον της ξέφυγε σε μέγεθος, θα διάβαζα με χαρά κι άλλα της κείμενα για να έχω σφαιρική εικόνα του έργου της, για να νιώσω ξανά έτσι όπως στην αρχή του μυθιστορήματός της. Βιβλία σαν κι αυτό με κάνουν να χαίρομαι που η τάση είναι να γυρίσουμε ξανά στα πρωταρχικά, βασικά κομμάτια της λογοτεχνίας- πρέπει κανείς να έχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία και να ξέρει πώς να την αφηγηθεί. 

"The paying guests", Sarah Waters, ed. Virago, 2014, 

Υ.Γ.42 Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά με τον τίτλο οι "Ενοικιαστές" από τις εκδόσεις Λιβάνη.

Υ.Γ 42-42 Εδώ η άποψη του Παναγιώτη Κροκιδά 

    

"Δύο Βρετανίδες γράφουν – τα καινούρια βιβλία των Hilary Mantel και Sarah Waters" του Παναγιώτη Κορκιδά

The Assassination of Margaret Thatcher, Hilary Mantel (Henry Holt, 2014)

Η Χίλαρυ Μάντελ είναι μια εξέχουσα κυρία των Αγγλικών γραμμάτων. Στην βαλίτσα της έχει δύο Μπούκερ, τα οποία πήρε για την ιστορική σειρά της στην οποία αφηγείται τον βίο και πολιτεία του Τόμας Κρομγουελ, ανθρώπου που ανελίχτηκε στην εξουσία, σε μια κρίσιμη ιστορική περίοδο του Ηνωμένου Βασιλείου. Τώρα, λίγο πριν κυκλοφορήσει τον τρίτο τόμο της, μας δίνει αυτή την σειρά διηγημάτων. Όλες οι ιστορίες της συλλογής έχουν εκδοθεί στο παρελθόν, με την πιο πρόσφατη, την ομώνυμη, να έχει κυκλοφορήσει πρώτα στο The New York Times Book Review.

Η εμπειρία μου με το Γουλφ Χολ (εκδ. Πάπυρος, 2010), το πρώτο βιβλίο της σειράς του Κρόμγουελ, κανονικά θα έπρεπε να με αποτρέψει να διαβάσω τούτο εδώ. Είχα γονατίσει αναγνωστικά για να το τελειώσω και δίχως καμία εξαίρεση, δεν δίνω δεύτερη ευκαιρία σε συγγραφέα που με παίδεψε. Ωστόσο, κάπως λειτούργησαν οι συγκυρίες, από τη μια η πληθώρα διθυράμβων από την άλλη η διάθεση μου για την μικρή φόρμα – τελικά με λαχτάρα το ξεκίνησα.

Καταφέρνει να γράφει με μια γλυκιά ποιότητα, να τοποθετεί λεπτομέρειες απαλές, διακριτικές. Αυτές οι αποχρώσεις πολλές φορές βρίσκονται σε αυτά που δεν λέγονται, στις αφηγηματικές συγκοπές και ανάπαυλες - οι διάλογοι είναι μικροί, σχεδόν κρυπτικοί, οι περιγραφές λεπτεπίλεπτες, σαν καλλιγραφία. Φαίνεται να ξέρει που τοποθετεί το καθετί στο κείμενο της, καταφέρνοντας να μετατοπίζει τα συναισθήματα αναπάντεχα. Ένιωθα πως από μια καθημερινή ιστορία, ένα μυστήριο χτιζόταν, μια προσμονή για κάτι άλλο, ενίοτε αγχωτικό, άλλες φορές τρομακτικό, το οποίο δεν ερχόταν ποτέ τελικά.

Μα φαίνεται πως ακολουθεί μια δική της πυξίδα, γιατί η δική μου είχε τρελαθεί όσο διάβαζα. Ένιωθα μονίμως αποσυντονισμένος μέσα στο έργο της. Δεν καταλάβαινα ακριβώς ποια ήταν η αφηγηματική ροή της ιστορίας. Τελικά έφτανα στο τέλος της ιστορίας να κλωθογυρίζω το επιμύθιο.

Έπιασα το σκέρτσο της, την παρατηρητικότητά της. Μια αδιόρατη μαγεία που πασπαλίζει όλα τις περιγραφές των ιστοριών, απόρροια της ματιάς της Μάντελ. Σίγουρα είναι ένας ιδιαίτερος άνθρωπος και μια χαρισματική συγγραφέας. Ψηλαφίζοντας τις εντυπώσεις μου, θα την χαρακτήριζα σχεδόν αλαφροΐσκιωτη. Μα εγώ κυρίως ένιωθα συγχυσμένος. Πιθανώς το ίδιο να ένιωθαν και οι ίδιοι οι χαρακτήρες σε μερικές ιστορίες. Ίσως αυτό να ήθελε να μεταδώσει και η Μάντελ. 

Στο νου μου θα είναι μια συλλογή όμορφων, λεπτοδουλεμένων ιστοριών φτιαγμένων από όμορφα, απροσδιόριστα υλικά.

The Paying Guests, Sarah Waters (Riverhead, 2014)

Στον αντίποδα τον λογοτεχνικό, μιας πυκνής, στιβαρής και κρυστάλλινης γραφής, στέκει η Γουότερς. Τα θέματά της, από όσο έχω δει κατά καιρούς να γράφονται, περιστρέφονται γύρω από την λεσβιακή σεξουαλικότητα και τις σχέσεις των γυναικών. Συνήθως, αν κρίνω από αυτό το βιβλίο, υπό αντίξοες συνθήκες. Στην Ελλάδα έγινε γνωστή με τον Ανήλικο Επισκέπτη (εκδ. Καστανιώτη, 2014), ένα μυθιστόρημα μυστηρίου και αγωνίας, ίσως το μοναδικό που δεν πραγματεύεται τα αγαπημένα της σεξουαλικά θέματα και είναι το μόνο της που είχα διαβάσει μέχρι να πιάσει τούτο ‘δω στα χέρια μου.

Η Γουότερς ξεκινάει εντυπωσιακά το βιβλίο της. Επιστρατεύει μια λεπτομερή προσέγγιση στον κόσμο του σπιτιού, όπου τα απομεινάρια μιας οικογένειας τραυματισμένης από τον μεγάλο πόλεμο και τις οικονομικές δυσκολίες, η πρωταγωνίστρια με τη μητέρα της, για να ανταπεξέλθουν στα χρέη που στοιβάζονται υπενοικιάζουν μέρος τους αρχοντικού τους σε ένα νέο ζευγάρι. Εξ ού και ο τίτλος – ένας εκλεπτυσμένος τρόπος να αναφέρεται η υψηλή κοινωνία στους νοικάρηδες της υπαλληλικής τάξης. Μόνο μια γυναίκα, ευφυής, με αυτήν την θηλυκή εμβρίθεια θα μπορούσε να κάνει τις παρατηρήσεις της, να περιγράψει όχι με ευαισθησία μπανάλ, αλλά με μια διεισδυτικότητα που ένας άντρας δεν κατέχει, το σπίτι, την ρουτίνα, τον πόνο και τα χτυπήματα της οικογένειας και τις λεπτές ισορροπίες πάνω στις οποίες ταλαντεύεται η πραγματικότητα μάνας και κόρης, πλασμένης από τα υλικά ενός σκληρού παρελθόντος, καθώς και την σχέση μεταξύ της πρωταγωνίστριας και της συζύγου του μικροαστικού ζευγαριού. Γράφει με μια χαρακτηριστική λεπτομέρεια. Νεκροί χρόνοι δεν υπάρχουν, η ιστορία είναι τεράστια και πυκνή. 

Ομολογώ πως στην μέση του βιβλίου, όταν η αφήγηση άρχισε να γίνεται μια ερωτική ιστορία άρχισα να κουράζομαι. Οι τεχνικές που αρχικά με είχαν εντυπωσιάσει -ο τρόπος που αλληλοεπιδρούσαν οι γυναίκες, πως η μια μπαίνει στον κόσμο της άλλης, μέχρι που σταδιακά ερωτεύονται-, άρχισαν να με εκνευρίζουν. Αγνοούσα τι θα ακολουθούσε. Έβλεπα τον όγκο του βιβλίου και χτυπούσα νευρικά το πόδι στο πάτωμα, θεωρώντας πως οι αγάπες θα τραβούσαν επ’ αόριστον. Ρουθούνιζα με τους αργούς ρυθμούς της Γουότερς με τους οποίους πασπάλιζε τον ανθισμένο πια, παράνομο αυτό έρωτα. Όταν, όμως, το βιβλίο μετατράπηκε σε ένα τρομακτικό θρίλερ, έπεσα με τα μούτρα ξανά.

Η Γουότερς είναι μια πάρα πολύ καλή συγγραφέας. Θα έλεγα πως δεν μπορεί να ξεφύγει από την προσήλωση στην λεπτομερή διήγηση. Μα ξέρει τι κάνει. Και έτσι, όχι μόνο κορυφώνει αναπάντεχα μια ιστορία αγχωτική, αλλά μεταφέρει τον αναγνώστη σε ένα Λονδίνο μετά τον Α Παγκόσμιο, λες και το βιβλίο δεν γράφτηκε σήμερα, αλλά τότε.

Ο βιβλιόφιλος, λοιπόν, να προσέξει σε τι φάση θα τον πετύχει η Γουότερς. Δεν πρέπει να έχει πολλούς ανοιχτούς λογαριασμούς: πρέπει να είναι εξοπλισμένος με υπομονή, να ξεχάσει την λίστα και τις στοίβες που τον περιμένουν. Ειδάλλως θα βιάσει τις σελίδες, θα αναθεματίζει τους ήρωες να κουνηθούν λιγάκι. Κάτι το οποίο, φυσικά, είναι αδύνατο καθότι ζούνε το δικό τους δράμα μέσα στις σελίδες τους και κάτι φυσικά που θα αγνοήσει η Γουότερς καθώς έχει τη δική της άποψη πάνω στην σκηνοθεσία της ιστορίας της.

Ανταμείβει; Ναι, ανταμείβει τον πειναλέο αναγνώστη της καλής λογοτεχνίας, με τα πολλά τα λόγια, τα καλά, τα όμορφα· της πυκνογραμμένης αφήγησης που δεν λυπάται το μελάνι και το χαρτί.

                                                                                                 Παναγιώτης Κροκιδάς

Υ.Γ. 42 Να πως εγώ πως σιχάθηκα με τέτοια σφοδρότητα το Γουλφ Χολ που δεν θα ξαναπλησίαζα βιβλίο της Μάντελ σε απόσταση... ραφιού.