"Αμερικάνικο Ειδύλλιο", Philip Roth [της Κατερίνας Μαλακατέ]

Την πρώτη φορά που διάβασα το Αμερικάνικο Ειδύλλιο στα Αγγλικά το είχα βαρεθεί εξόχως. Θα ήταν ψέμα αν έλεγα πως η δεύτερη ήταν πολύ καλύτερη όσον αφορά την αναγνωστική απόλαυση. Το θεωρώ εξαιρετικά αργό και επαναλαμβανόμενο, αυτοαναφορικό και τελικά κάπως συμβατικό. Όμως αυτή την – αναγκαστική, λόγω της λέσχης ανάγνωσης, που δεν είχα την επιλογή να το παρατήσω - φορά, βρήκα την ευκαιρία να κατανοήσω γιατί ενώ δηλώνω πως αντιπαθώ τον Φίλιπ Ροθ, έχω διαβάσει τουλάχιστον δέκα βιβλία του. Όσο κι αν με ενοχλεί το γράψιμό του, οι εμμονές του, η επανάληψη στα θέματα, αυτά τα θέματα είναι πολλά και μεγάλα. Ειδικά εδώ, όπου οι σεξουαλικές αναφορές, η εβραϊκότητα και το γήρας υπάρχουν μεν, μπαίνουν σε δεύτερο πλάνο δε. 

Αφηγητής και σε αυτό το βιβλίο είναι το άλτερ ίγκο του Ροθ, ο Ζούκερμαν, μεγάλος πια και με προβλήματα προστάτη που του έχουν αφήσει θέματα στύσης- ω τι έκπληξη θε μου. Με αφορμή τη συνάντησή του σε ένα reunion με τον Τζέρι Λιβόβ, τον αδελφό του μεγάλου του ινδάλματος στο Λύκειο, Σίμουρ Λιβόβ, του «Σουηδού» , του καλύτερου αθλητή και κούκλου ξανθομάλλη αλλά και την πολύ μικρή συναναστροφή του με τον «Σουηδό» πριν κάποιο καιρό, ο Ζούκερμαν, χρησιμοποιώντας μόνο την φαντασία του, αναπαριστά για μας την ζωή του Σουηδού με την πρώτη του γυναίκα, μια μικροκαμωμένη Μις Τζέρσεϊ. 

Αυτό το φοβερό ζευγάρι – ανιαρότερο πράγμα από την περιγραφή του μπέιζμπολ που έπαιζε η Σουηδός στο σχολείο και που είμαστε αναγκασμένοι ως αναγνώστες να υποστούμε στις πρώτες σελίδες, δεν έχω διαβάσει ξανά στη ζωή μου-  βγάζουν ένα όμορφο κοριτσάκι την Μαίρη που στην εφηβεία της θα βάλει μια βόμβα, θα σκοτώσει έναν αθώο περαστικό κι έπειτα θα χαθεί. Αυτό το τραυματικό γεγονός σε μια οικογένεια «τέλειων» που ζει το Αμερικάνικο όνειρο, ιντριγκάρει τον Ζούκερμαν και δίνει τροφή στην μηχανή της αφήγησης. Ατελείωτες περιγραφές γαντιών – ο Λιβόβ παρατάει το μπέιζμπολ και παίρνει το εργοστάσιο γαντοποιίας του μπαμπά του σαν καλός γιος- ατελείωτες συζητήσεις με ανθρώπους που ούτε τους έχουμε ξαναδεί στις 500 σελίδες της πλοκής, όλα εξαντλητικά, αφόρητα γύρω από το μεγάλο πρόβλημα «πώς βγήκε αυτό το αγκάθι από τόσο «καλούς» ανθρώπους; Ο Λιβόβ είναι Εβραίος, η καλή του μια φτωχή Ιρλανδή, έχουν τα κόμπλεξ τους, αλλά κατά βάση στο παιδί τους δίνουν τα πάντα. Τα πάντα; Όπως λέει κι ο Τζέρι, ο αδελφός που αποκόπηκε από την οικογένεια κι έγινε μεγάλος και τρανός καρδιοχειρούργος, στον Σίμουρ:

[]»Τον εαυτό σου τον φαντάζεσαι μόνο να παίζει μπάλα, να φτιάχνει γάντια και να παντρεύεται την Μις Αμερική. Εκεί έξω με την Μις Αμερική, να ζείτε μες στη σιωπή και την αποβλάκωση. Εκεί έξω, να το παίζετε τυπικοί λευκοί προτεστάντες, μια σκατο-Ιρλανδεζούλα από τα ντοκ του λιμανιού του Ελίζαμπεθ κι ένας κωλο-Εβραίος από το Λύκειο του Γουικουέικ. Οι αγελάδες. Η Κοινωνία των αγελάδων. Η παλιά Αμερική της περιόδου των αποικιών. Και συ νόμισες πως αυτή η πρόσοψη δεν θα είχε κανένα κόστος. Καθωσπρέπει και απονήρευτος. Έλα όμως που έχει κόστος, Σίμουρ! Κι εγώ βόμβα θα έριχνα. Κι εγώ ζαϊνιστής θα γινόμουνα και θα ‘μενα στο Νιούαρκ. Λευκοί αγγλοσάξονες προτεστάντες και κουραφέξαλα! Δεν είχα καταλάβει πόσο φιμωμένος ήσουν εσωτερικά. Αλλά να που είσαι τόσο φιμωμένος. Ο γέρος σε φίμωσε για τα καλά. Τι θες, Σίμουρ; Θες να την κοπανήσεις; Δεκτό κι αυτό[]»

Αν κάτι πρέπει να αναγνωρίσουμε στον Ροθ είναι πως ξέρει να στήνει χαρακτήρες. Ο «σούπερ ήρωας» Σίμουρ Λιβόβ, ο μίστερ τέλειος, ο τύπος που ήταν ο πιο καλός παίκτης, για να τα παρατήσει και να γίνει ο πιο σωστός επιχειρηματίας γαντιών, χωρίς να βαρυγκωμήσει. Η Μις Τζέρσεϊ  που το έλαβε μέρος στα καλλιστεία όχι από ματαιοδοξία αλλά για τα λεφτά της υποτροφίας που χρειαζόταν για να σπουδάσει ο αδελφός της, κι είναι η τέλεια αγελαδοτρόφος και μάνα. Η Μαίρη, το όμορφο κοριτσάκι με το τραύλισμα, το παιδί των τέλειων γονιών, που καταλήγει καταζητούμενη βομβίστρια, και στο τέλος ζαϊνίστρια, αρνούμενη την ίδια την έννοια της ζωής. Αλλά και οι δευτερεύοντες, ο παππούς Σολ που με τον μικροαστισμό του και την επιβολή του, είναι ίσως ο αντιπαθέστερος χαρακτήρας που έχω συναντήσει, ο Τζέρι που επαναστατεί για να γίνει απόλυτα πετυχημένος, οι συνδαιτυμόνες στο δείπνο των Λιβόβ, όλοι είναι ψιλοκεντημένοι. 

Αν και το τέλος βρωμάει από παντού συμβατικότητα, κάτι που δεν θα περίμενε κανείς από τον Ροθ, ως να φτάσουμε εκεί, μπαίνουν τα βασικά ερωτήματα για όλη την Δυτική κοινωνία, γιατί γίνονται οι πόλεμοι, πόση σημασία έχει να είσαι καλός γιος, γονιός, πολίτης, κτλ, μπορεί κανείς να αρθεί πάνω από την καταγωγή, την μοίρα του, τα πρότυπα; Και τελικά φταίνε οι γονείς για τα παιδιά τους; Ή ό,τι και να κάνεις, όσο καλός κι αν σταθείς, οι δυνατότητες είναι πεπερασμένες, και το παιδί θα τραβήξει τον κακό δρόμο δίχως να μπορείς να κάνεις κάτι;

Καιρό είχα να εντρυφήσω τόσο πολύ σε ένα βιβλίο που βαρέθηκα. Ήταν άσκηση υπομονής και θάρρους. Από την άλλη φαντάζομαι πως όλο και κάποιο μυθιστόρημα του Ροθ θα διαβάσω ξανά. Γιατί αυτές οι σχέσεις αγάπης-μίσους είναι σπάνιες στην ζωή και στην ανάγνωση. Και μερικές φορές είναι από τις πιο απολαυστικές.

                                                                                                    Κατερίνα Μαλακατέ

"Αμερικάνικο Ειδύλλιο" Φίλιπ Ροθ, μετ. Τρισεύγενη Παπαϊωάννου, εκδ. Πόλις, 1999, σελ 554

Υ.Γ. 42 Εδώ και εδώ δύο άλλες απόψεις που έχουν γραφτεί για το ίδιο βιβλίο σε αυτό εδώ το blog
Y.Γ. 42-42 Εδώ η ακραία διαφορετική άποψη που είχε για το βιβλίο ο συν-συντονιστής της Λέσχης μας στο Booktalks Librofilo.

"Πατρική κληρονομιά", Philip Roth

Μεγάλη οπαδός του Ροθ δεν είμαι, θεωρώ πως έγραψε κάποια αριστουργηματικά βιβλία κι έπειτα βυθίστηκε στις εμμονές του –σεξουαλικές και εβραϊκές- με τέτοιο τρόπο που καταντά μονότονο. Όμως τούτο το βιβλίο που δεν είναι μυθιστόρημα, αλλά η αληθινή ιστορία της αρρώστιας του πατέρα του με γοήτευσε. Αρχικά γιατί ο ίδιος ο Ροθ δε δείχνει να θυμάται ποιος είναι, ούτε και οι γύρω του. Και δεύτερον γιατί η σχέση γονέα-ενήλικα παιδιού είναι από τις δυσκολότερες κι ο Ροθ περιέγραψε τη δική τους με μια αλλόκοτη νηφαλιότητα.

Ο πατέρας Ροθ λοιπόν, άνθρωπος που ξεκίνησε από το μηδέν, αυτοδημιούργητος που μεγάλωσε τα παιδιά του καλά ως ασφαλιστής, εκεί γύρω στα 85 του, αποκτά έναν όγκο στον εγκέφαλο που του παραλύει το μισό πρόσωπο. Ο συγγραφέας του συμπαραστέκεται όσο καλύτερα μπορεί, προσπαθεί να τον καταλάβει, χωρίς να ξεχνά τις διαφορές τους μέσα στα χρόνια. Ο επικείμενος θάνατος τον χτυπά με δύναμη, κι αυτό προσπαθεί να το ξεπεράσει.

Είναι ένα αξιόλογο βιβλίο, γραμμένο με θάρρος και χιούμορ, κάπως σα ζωντανός επικήδειος μιας και ο συγγραφέας το έγραφε πριν ακόμα πεθάνει ο πατέρας του, μια καταγραφή που θα κάνει πολλούς να ταυτιστούν. Δεν έχω ζήσει την φρικτή αυτή κατάσταση του να πρέπει να νταντεύεις τον γονιό σου που δεν μπορεί πια να διαχειριστεί το σώμα του. Δεν μπορώ να καταλάβω τον εξευτελισμό του γεροντότερου και την απόγνωση του νεότερου για την αλλαγή των ρόλων- οι γονείς μας μέχρι κάποια στιγμή είναι αυτή που μας ξεσκάτισαν, δεν είναι εύκολο να το κάνουμε εμείς για κείνους. Όμως έχω ζήσει την οδύνη για το χαμό. Κι αυτό δεν αλλάζει, όσο κι αν κρύβεται πίσω από τις ιατρικές λεπτομέρειες και τα διαδικαστικά. Όσο κι αν ο ίδιος ο Ροθ επιλέγει να μην πει τίποτα ευθέως για αυτό τον προδίδει η ίδια η πράξη του. Έγραψε ολόκληρο βιβλίο για να ξορκίσει τον πόνο.

«Πατρική κληρονομιά» Φίλιπ Ροθ, μετ. Τάκης Κιρκής, εκδ. Πόλις, 2012, σελ. 244  

Indignation

Oπαδός του Φίλιπ Ροθ, δεν είμαι. Εκτός από το “Human Stain”, όποιο άλλο βιβλίο του έχω διαβάσει έχω είτε βαρεθεί, είτε ενοχληθεί. Οι εβραικές εμμονές του και το μερικές φορές εξαντλητικό του γράψιμο, με κάνουν επιφυλακτική. Κι όμως, στο καινούριο του μυθιστόρημα “Indignation”, δεν μπορώ παρά να αναγνωρίσω ένα εξαιρετικό βιβλίο.

Πρωταγωνιστής ένας νεαρός Εβραίος, ο Μάρκους Μέσνερ που φεύγει από την οικογενειακή εστία και τον kosher χασάπη πατέρα του για να σπουδάσει σε ένα κολέγιο στο Οχάιο. Ως τότε υπήρξε υποδειγματικός μαθητής και γιος και μάλιστα θα συνέχιζε να μένει σπίτι και να πηγαίνει στο τοπικό κολέγιο, αν ο πατέρας του δεν γινόταν ξαφνικά ένα ελεγκτικό τέρας (ελληνιστί control freak). Είναι αρχές της δεκαετίας του πενήντα, ο πόλεμος μαίνεται στην Κορέα κι ο μόνος τρόπος για να μην καταλήξεις εκεί αν είσαι στην ηλικία του Μάρκους είναι να σπουδάζεις. Το αγόρι είναι πρώτο στην τάξη του, υπόδειγμα ηθικής, αλλά στο καινούργιο Πανεπιστήμιο τα βρίσκει σκούρα. Οι καθηγητές είναι αδιάφοροι, οι άνθρωποι περίεργοι και καταπιεσμένοι, πρέπει υποχρεωτικά να πηγαίνει στο Παρεκκλήσι για κήρυγμα για σαράντα ώρες πριν αποφοιτήσει. Η κατηφόρα ξεκινά όταν μες στη μοναξιά του γνωρίζει μια πανέμορφη κοπέλα, που είναι διατεθειμένη να του πάρει πίπα από την πρώτη βραδιά της γνωριμίας τους και να του εξομολογηθεί για τους χαραγμένους καρπούς της.

Το βιβλίο είναι ρουφηχτό, ο ήρωας σταθερός και αξιόλογος και το πορτραίτο της Αμερικής του πενήντα, εν μέσω πολέμου στην Κορέα και ψυχρού πολέμου, εξαιρετικό. Ο συντηρητισμός μιας χριστιανικής Αμερικής με τα χρηστά ήθη, το φοβικό κλίμα και την ανθρωποφαγική διάθεση για όποιον δεν ταιριάζει με το «πρότυπο», δίνονται εξαιρετικά μέσα από την ιστορία ενός άθεου Εβραιόπουλου που θα μπορούσε να είναι το μέλλον. Αλλά τελικά δεν είναι.

American Pastoral

Για το American Pastoral ο Phillip Roth έχει κερδίσει το Πούλιτζερ. Το βιβλίο ακολουθεί μέσω του αγαπημένου alter ego του Roth, Nathan Zuckerman, τη ζωή του Seymour "Swede" Levov, ενός κλασικού Αμερικάνου «θεού» των αθλημάτων στο Λύκειο που όμως απαρνιέται τη ζωή της δόξας για να πάρει την οικογενειακή βιοτεχνία γαντιών και να πραγματώσει το Αμερικάνικο όνειρο, σπίτι, ακριβό αμάξι, σκυλί, γυναίκα και παιδιά ( με αυτή τη σειρά). Είναι ένας απόλυτα «πολιτικώς» ορθός τύπος, που κάποια στιγμή μια ανωμαλία συμβαίνει στη ζωή του. Η κόρη του Μαίρη αναμιγνύεται με τα πολιτικά και θέλοντας να βάλει τον πόλεμο μέσα στην Αμερική, βάζει μια βόμβα. Εκείνη εξαφανίζεται κι η ζωή του πατέρα της παραμένει βαθιά πληγωμένη.

Το θέμα είναι πιασάρικο, με πολιτικές αιχμές και μομφές για το «Αμερικάνικο όνειρο», η αρχή είναι εξαιρετική. Όμως το βιβλίο έχει σοβαρότατα προβλήματα πλοκής, όλα τα βασικά στοιχεία μας παρουσιάζονται από την αρχή και μετά δεν μένει παρά μια ατελείωτη φλυαρία πολλών σελίδων. Ο Phillip Roth δεν είναι από τους αγαπημένους μου αλλά δεν μπορώ να πω πως δεν απόλαυσα το «Human stain». Το American pastoral πάντως μου έγινε αφόρητο και το τελείωσα μονάχα καθαρά από βιβλιοφαγική διαστροφή.