26/8/16

Πώς πέρασες τη μέρα σου; - (η ώρα της) του Μαραμπού




Ίσως το διασημότερο και πιο διαδεδομένο κεφάλαιο του βιβλίου, κυρίως στους κύκλους εκείνους των αναγνωστών που διατείνονται περήφανα ότι έχουν διαβάσει, χωρίς ωστόσο ισχυρές αποδείξεις, τον Οδυσσέα. Επίσης, το οργασμικό τέλος του που συμπτίπτει και με το τέλος του ίδιου του βιβλίου, αποτελεί το σήμα κατατεθέν του Οδυσσέα – ακόμα και εκείνοι που δε θέλουν να ξέρουν εκ των προτέρων την τελευταία φράση ενός βιβλίου, την ξέρουν ήδη!

Διαβάζοντας τις πρώτες φράσεις του χωρίς στίξη κεφαλαίου αμέσως σου έρχονται στο μυαλό όσα βιβλία θυμάσαι να έχεις διαβάσει ή δει γραμμένα με αυτόν τον τρόπο. Σίγουρα πρώτος στο μυαλό έρχεται ο Μπέκετ και το βιβλίο του Πώς είναι. Μετά ο Σαραμάγκου και ο Μπέρνχαρντ, που αμφότεροι ξεχνούν να βάλουν τελεία αλλά χρησιμοποιούν λίγα περισσότερα κόμματα. Σίγουρα και άλλοι. Ο Τζόυς δεν έστυψε ιδιαίτερα την φαντασία του για να σκεφτεί αυτόν τον τρόπο γραφής της Πηνελόπης. Η δικιά του Πηνελόπη, η Νόρα, του τον χάρισε απλόχερα και εκείνος φρόντισε μόνο να του εμφυσήσει λογοτεχνία! Στην εισαγωγή του βιβλίου “Γράμματα στη Νόρα” υπάρχει ένα γράμμα της Νόρα που είναι γραμμένο με αυτόν τον χειμαρρώδη και χαρακτηριστικό τρόπο που συναντάμε και στην Πηνελόπη.

«Αγαπημένε Τζιμ νιώθω τόσο κουρασμένη απόψε που δεν μπορώ να πω πολλά ευχαριστώ πολύ για το γλυκό σου γράμμα που έλαβα απροσδόκητα σήμερα το βράδυ ήμουν πολύ απασχολημένη όταν ήρθε ο Ταχυδρόμος έτρεξα και κλειδώθηκα σ' ένα δωμάτιο να διαβάσω το γράμμα σου με κάλεσαν πέντε φορές αλλά καμώθηκα πως δεν άκουσα τώρα είναι εντεκάμισι και δεν χρειάζεται να σου πω ότι με το ζόρι κρατάω τα μάτια μου ανοιχτά και είμαι κατευχαριστημένη που θα ξεραθώ στον ύπνο τώρα δεν μπορώ να σε σκεφτώ όσο θέλω όταν ξυπνήσω το πρωί δεν θα σκέφτομαι τίποτ' άλλο έξω από σένα αύριο το απόγευμα στις 7 μ.μ.».


Σ' αυτό το δείγμα γραφής, μπορούμε με σχετική ασφάλεια να μαντέψουμε σε ποιο σημείο γίνονται οι παύσεις ή πού μπαίνουν τα κόμματα. Ωστόσο υπάρχουν μερικά σημεία που σου προκαλούν σύγχυση καθώς τα διαβάζεις με μια ανάσα. Όπως η λέξη “ευχαριστώ” που για μια στιγμή πιστεύεις ότι κολλάει θαυμάσια στην προηγούμενή της, πριν διαπιστώσεις ότι το σωστό είναι να την ταιριάξεις με την επόμενη! Ή, ανάμεσα στις λέξεις “πέντε φορές” και “καμώθηκα”, αν λείψει το “αλλά” τότε το νόημα θα γίνει κάπως πιο δυσνόητο και πιο ελκυστικό ταυτόχρονα. Τέτοιες επεμβάσεις κάνει πάρα πολλές ο Τζόυς, στον μονόλογο της Μόλλυ, μετατρέποντάς τον σε ένα αρκετά δύσκολο κεφάλαιο. Γι' αυτό και δεν θα προσπαθήσω να βάλω κάποιο απόσπασμα από τον μονόλογο, θα ήταν απλώς ξεκρέμαστες λέξεις. Αυτός ο χωρίς στίξη και ειρμό λόγος μοιάζει επιπροσθέτως να συμβαδίζει με το στερεότυπο που θέλει τον εσωτερικό κόσμο μιας γυναίκας χειμαρρώδη και αλλοπρόσαλλο.

Η σπανιότητα κεφαλαίων γραμμάτων και οι σχοινοτενείς προτάσεις του μονολόγου της Μόλλυ είναι, βεβαίως, άμεσα συνδεδεμένες με τη θεωρία του Τζόυς για τον τρόπο σκέψης της (και για τον γυναικείο τρόπο σκέψης εν γένει) ως πλημμυρίδας, σε αντίθεση προς τη σειρά των μικρών αλμάτων του Μπλουμ και των κάπως μεγαλύτερων του Στήβεν. 




Ακούμε για πρώτη φορά τη φωνή της Μόλλυ μόλις στο τελευταίο κεφάλαιο. Επειδή τα πρώτα λόγια της Μόλλυ είναι και τα τελευταία της, νομίζω ότι η επιλογή της δομής του κεφαλαίου από τον Τζόυς είναι η καλύτερη δυνατή. Αν ο Τζόυς ήθελε να γνωρίσουμε τις σκέψεις της Μόλλυ καλύτερα, θα τις έφερνε στο προσκήνιο πιο νωρίς και μέσω πιο στρωτών αφηγήσεων. Ό,τι μαθαίνουμε σποραδικά για κείνη, είναι μέσω του Μπλουμ. Ένω σε όλη τη διάρκεια του βιβλίου σαρωνόμαστε από τις σκέψεις του Μπλουμ και του Στέφανου, ξαφνικά καλούμαστε να γνωρίσουμε τις σκέψεις της Μόλλυ σε μια σπιντάτη αφήγηση που δεν μας επιπρέπει αναστοχασμούς και παρατηρήσεις.

Πέραν των προτύπων της, η Μόλλυ είναι μια γυναίκα που έχει παρεξηγηθεί πολύ. Ο διάσημος μονόλογος στον οποίο “η σάρκα γίνεται λόγος” αδικείται από τη φήμη που έχει ως το αποκορύφωμα της σεξουαλικής ελευθεριότητας, ούτε ανταποκρίνεται στην περιγραφή από μερικούς συγγραφείς ως το αποκορύφωμα της απάνθρωπης, άδικης και αντιφεμινιστικής ανάλυσης. Αν η Μόλλυ ήταν πράγματι ελευθεριάζουσα στη συμπεριφορά της, ο Τζόυς δεν θα την είχε κάνει ηρωίδα του, διότι του χρειαζόταν μια συνηθισμένη γυναίκα για να αντισταθμίσει τις ιδιορρυθμίες του Μπλουμ.

Μόλις λίγα λεπτά πριν, στην προσπάθειά του να κοιμηθεί, ο “ιδιόρρυθμος” Μπλουμ είχε μετρήσει 25 (συν 1) εραστές της Μόλλυ, ανάμεσά τους δύο ιερωμένους, έναν δήμαρχο, έναν δημοτικό σύμβουλο, έναν γυναικολόγο, έναν λούστρο και έναν καθηγητή. Στο βιβλίο είναι σαφές ότι η Μόλλυ εξομολογήθηκε στους δύο ιερωμένους, συμβουλέυτηκε τον γυναικολόγο και χαριεντίστηκε με όλους τους άλλους. Η Μόλλυ αναθυμάται όλες τις ερωτικές της περιπέτειες, με έναν τρόπο όμως αρκετά μπερδεμένο που προκαλεί σύγχυση στον αναγνώστη, ο οποίος καταφέρνει να εντοπίσει κυρίως τα αποσπάσματα που αφορούν τον Μπλουμ, παρόλο που ποτέ δεν κατονομάζεται. Σε όλο τον μονόλογό της ο Τζόυς της επιτρέπει να αναφέρεται στους διάφορους άντρες που έχει γνωρίσει, κυρίως με το “αυτός” και με κάποια τυχαία ένδειξη ότι αλλάζει κάπου-κάπου το πρόσωπο. Οι σκέψεις της Μόλλυ είναι σαφώς αρκετά αντρικές, σε σημείο να εγείρουν μέχρι και φεμινιστικές αντιδράσεις. Ο ίδιος ο Τζόυς όμως, με τον ενθουσιασμό που τον διακατείχε όταν μιλούσε για το βιβλίο του, περιγράφει την δομή της Πηνελόπης, σε κάποιον φίλο του, ως εξής:

[...] η Πηνελόπη είναι η αποθέωση του βιβλίου. Η πρώτη πρόταση περιέχει 2500 λέξεις. Υπάρχουν οκτώ προτάσεις στο επεισόδιο. Αρχίζει και τελειώνει με τη θηλυκή λέξη ναι. Περιστρέφεται σαν την τεράστια γήινη σφαίρα αργά, σίγουρα και ήρεμα, στροβιλίζεται γύρω-γύρω, τα τέσσερα σημεία του ορίζοντός της που είναι τα γυναικεία στήθη, ο πισινός, η μήτρα και το μουνί εκφράζονται με τις λέξεις επειδή, πάτος (σε όλες τις έννοιες, κάτω κουμπί, πάτος της τάξης, πυθμένας της θάλασσας, βάθη της καρδιάς του), γυναίκα, ναι. Αν και ίσως το πιο άσεμνο από όλα τα προηγούμενα επεισόδια εμένα μου φαίνεται απόλυτα εχέφρων χορτασμένη αμοραλιστική, γονιμοποιήσιμη αναξιόπιστη θελκτική δαιμόνια περιορισμένη γνωστική αδιάφορη Weib. Ich bin der [sic] Fleish der stets bejaht.




Ο ίδιος ο Έλμαν επεξηγεί το νόημα της φράσης. “Γυναίκα. Εγώ είμαι το κρέας που λέει πάντα ναι”. Ο Τζόυς παίζει με τον χαρακτηρισμό του Μεφιστοφελή για τον εαυτό του, στον Φάουστ του Γκαίτε, πράξη 1η: “Είμαι το πνεύμα που πάντα αρνείται”. Πέρα από τα όποια αντιφατικά αισθήματα προκαλεί η ανάγνωση της Πηνελόπης, πρόκειται για ένα κεφάλαιο που ολοκληρώνει υπέροχα τον Οδυσσέα. Ο Τζόυς μυθοποιεί την γυναίκα του Νόρα και την εδραιώνει μέσα στα στενά όρια της αιωνιότητας! Η γυναίκα που αρνιόταν πεισματικά ναι σε όλη της την ζωή να διαβάσει τον Οδυσσέα παρά τις πιέσεις του Τζόυς εκείνη που διάβασε μόνο την Μουσική Δωματίου ναι και μερικά διηγήματα των Δουβλινέζων εκείνη που αδιαφορούσε για την διανόηση και το πνεύμα ναι αλλά με τον τρόπο της ναι το αναγνώριζε και το εκτιμούσε δεν ξέρω αν ο άντρας μου είναι μεγαλοφυία για ένα πράγμα όμως είμαι σίγουρη πως σαν κι αυτόν δεν υπάρχει άλλος εκείνη ναι που παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε στην συμβιωσή με μια μεγαλοφυία ναι τον ακολουθούσε πιστά σε όλες τις διαδρομές έξω από και μέσα στο μυαλό του εκείνη ναι έλεγε ναι θέλει Ναι. 


                                                                                       Μαραμπού 




"Οδυσσέας", Τζέημς Τζόυς, μετ. Ελευθέριος Ανευλαβής, εκδ. Κάκτος, 2014, σελ 1098



9 σχόλια:

  1. Ανώνυμος26/8/16, 8:22 μ.μ.

    Εξαιρετική ανάλυση όλου του Οδυσσέα από την αρχή ως το τέλος ! Σ'ευχαριστούμε που μας κράτησες συντροφιά. (και συγχαρητήρια για την ολοκλήρωση του Οδυσσέα)
    Φαίη
    ΥΓ Αν δεν ήταν αυτές οι αναρτήσεις μάλλον θα τα είχα παρατήσει πάλι στη μέση
    ΥΓ2 Δεν ξέρω αν το τελευταίο κεφάλαιο είναι το πιο διαδεδομένο αλλά εγώ που δεν είχα ιδέα εξεπλάγην

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Τα κατάφερα Φαίη! Και εγώ ευχαριστώ για την παρέα :)

    Έλα ρε, σιγά την βοήθεια που έδωσα. Η στρατηγική κίνηση ήταν που άλλαξες μετάφραση. Να πάρουμε μία ανάσα και μετά να ξεκινήσουμε και την Αγρύπνια ;)

    Υ.Γ. Ο μονόλογος της Πηνελόπης μοιάζει να είναι το πιο διαδεδομένο (αν και είναι δική μου κρίση αυτό), συνεχώς βρίσκω αναφορές σε αυτό.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αν ξεκινήσετε την "Αγρύπνια", αγαπητέ Μαραμπού, θα βρείτε πυκνό πούσι. Αν χρειαστείτε κλεφτοφάναρο, εκεί θα είμαι, άγρυπνος, χαμένος κι εγώ στο πούσι,μα κάπως πιο εξοικειωμένος, καθώς, ήδη,είμαι και θα είμαι μέσα.

      Με θερμούς χαιρετισμούς, και ευχαριστίες για τον "Οδυσσέα"

      Ελευθέριος Ανευλαβής

      Διαγραφή
    2. Ευχαριστώ πολύ για την βοήθεια, θα την χρειαστώ σίγουρα!

      Εν ανάγκη θα πλεύσουμε και τραβέρσο, αλλά την τρικυμιώδη Αγρύπνια θα την διασχίσουμε οπωσδήποτε :)

      Διαγραφή
  3. Tζέημς Φώκνερ1/9/16, 1:29 μ.μ.

    Πολύ καλή ανάλυση και παρουσίαση για ένα φοβερό βιβλίο που τα έχει όλα!
    Ύφος,ρυθμό,ποικιλία εκφραστικών μέσων,πολλαπλότητα σκέψης και αντίληψης.

    Το βιβλίο και η αποπνέουσα αύρα του αποτέλεσε το ερέθισμα για να γίνει ταξιδιωτικός προορισμός το Δουβλίνο και πιο συγκεκριμένα την ίδια την Bloomsday!
    Σου εύχομαι να τη ζήσεις αυτήν την εμπειρία(αν δεν έχει ήδη γίνει κάτι τέτοιο)!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Ευχαριστώ πολύ για τα καλά σου λόγια, Τζέημς Φώκνερ (οι επιρροές σου είναι κάτι παραπάνω από εμφανείς)!

    Ναι, ο Τζόυς είναι πια ένα ποπ είδωλο που κάθε πόλη που έζησε (και παερισσότερο από όλες, το Δουβλίνο) εξαργυρώνει ποικιλοτρόπως τη φήμη του! Καλό αυτό, αλλά ακόμα καλύτερο θα ήταν να διαβαζόταν περισσότερο (που είναι και ο σωστός τρόπος να εξαργυρωθεί η φήμη του).

    Δεν έχω πάει Δουβλίνο, αλλά θα το ήθελα πολύ!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Τζέημς Φώκνερ5/9/16, 1:36 μ.μ.

      Σίγουρα έβαλε κι ο Τζόις το χεράκι του για να συμβεί αυτό,αναζητώντας ξεκάθαρα για ανοιχτα και καλοακονισμένα μυαλά!

      Και μόνο η επαφή με ένα τόσο ιδιοφυές πνεύμα,όσο δύσκολη και επίπονη κι αν είναι η διαδρομή,κάνει το ταξίδι να αξίζει...

      Το ίδιο δυσπρόσιτος θεωρείται κι ο συνεπώνυμός μου,αλλά μόνο χαμένος μπορείς να βγεις σνομπάροντάς τον...

      Διαγραφή
    2. Και ο Φώκνερ μεγάλη συγγραφική μορφή. Σε μερικά βιβλία του τον θεωρώ πιο απαιτητικό από τον Τζόυς. Εξίσου αγαπητός ωστόσο!

      Διαγραφή
  5. Δύσκολο βιβλίο και συ το αποκρυπτογράφησες Κατερίνα, μπράβο σου!

    ΑπάντησηΔιαγραφή