"Σφαγείο 5 ή η Σταυροφορία των παιδιών", Kurt Vonnegut

Αυτό που σοκάρει τον αναγνώστη στο Σφαγείο 5 είναι το χιούμορ, χιούμορ γυμνασιακό, και σάτιρα και ειρωνεία, και μαύρο κατάμαυρο, όλες οι πλευρές του χιούμορ παρελαύνουν στο Σφαγείο. Γελάς για να μην κλάψεις ή για την ακρίβεια, γελάς, και το γέλιο μετουσιώνεται σε υποκατάστατο του κλάματος τόσο για τον αναγνώστη, όσο και για τον συγγραφέα.

Το βιβλίο ξεκινά με ένα αυτοβιογραφικό κεφάλαιο, όπου ο αφηγητής μάς λέει πόσο καιρόν έκανε να γράψει αυτό το βιβλίο για τη Δρέσδη, για τον βομβαρδισμό της, πως πάντα πίστευε πως αυτό θα είναι το σπουδαίο του βιβλίο, γιατί είναι αυτοβιογραφικό. Ο αφηγητής ήταν εκεί.

Εκεί ήταν κι κεντρικός ήρωας, ο Μπίλλυ Πίλγκριμ (ας αφήσουμε ασχολίαστο το όνομα), ένας ταξιδευτής του χρόνου και του τραύματος. Ο Μπίλλυ λοιπόν μας αφηγείται τις τελευταίες μέρες του ως αιχμάλωτος πολέμου των Γερμανών στη Δρέσδη, τον βομβαρδισμό και την καταστροφή της πόλης, αλλά ταυτόχρονα μας μιλάει για όλη τη ζωή του έκτοτε (μια χαρά βολεύτηκε με τη χοντρή γυναίκα του ως οπτομέτρης) και για τη ζωή στον πλανήτη Τραλφάμαντορ.

Ο συγγραφέας είναι ο αφηγητής του πρώτου κομματιού, κι είναι ο Μπίλλυ Πίλγκριμ, κι όλοι οι συγκρατούμενοί του, είναι όλοι οι ήρωες που εμφανίζονται μέσα σε αυτό το μυθιστόρημα. Αλλά ταυτόχρονα και κανένας τους. Και πάει λέγοντας.

Ο Μπίλλυ Πίλγκριμ ξεκινάει να ταξιδεύει στον χρόνο στη Δρέσδη. Ο χρόνος για αυτόν δεν είναι παρά θραύσματα και μπορεί να βρεθεί από το ένα κομμάτι του χρόνου στο άλλο, από τη γέννηση, την απαγωγή του από τους εξωγήινους, τον θάνατο, τον γάμο του κ.ο.κ. Ο Μπίλλυ Πίλγκριμ είναι εκτός χρόνου και τόπου, άχρονος και άπατρις, είναι εγώ και είναι εσύ.

Πιστεύω πως δεν έχω διαβάσει καλύτερη περιγραφή του τραύματος από αυτή που κάνει ο Μπίλλυ Πίλγκριμ μιλώντας για τη σχέση του με τον χρόνο. Πόσο λεπτά είναι τα όρια ανάμεσα στην καταστροφή και την επιτυχία, την τρέλα και τη λογική, τη ελευθερία και την αιχμαλωσία, την τυχαιότητα και την ειμαρμένη. Μπορεί να σωθείς γιατί κυκλοφορείς στην Δρέσδη με ένα σκαρπίνι χωρίς τακούνι, μπορεί να πεθάνεις γιατί μίλησες για ιπτάμενους δίσκους. Μπορεί να είσαι ένας αιχμάλωτος παλιάτσος μες στις σφαίρες του πολέμου, κι ένας αιχμάλωτος σοβαρός σε έναν εξωγήινο ζωολογικό κήπο. Το βασικό που έχουν μάθει στον Πίλγκριμ είναι να σκάει και να κολυμπάει, εξάλλου έτσι τον έμαθε ο πατέρας του να κολυμπάει, απλά ρίχνοντας τον στον νερό. Και αυτός τα ίδια έμαθε στα παιδιά του, ο γιος του υπηρετεί στο Βιετνάμ. Τα όρια της ανθρώπινης βλακείας συγκρούονται με την δίψα για εξουσία, το παράλογο γίνεται νόρμα φυσιολογικό, κι όλα συνεχίζουν όπως πριν, όπως ήταν, χωρίς κανένας να αντιτίθεται, εναλλασσόμενοι ανάμεσα στο ρόλο του θύτη και του θύματος εις το διηνεκές. Ως τον θάνατο και πέρα από αυτόν.

Η ευφυία του Βόννεγκατ πραγματικά κάνει πάρτυ εδώ, παίζοντας με το προσωπικό τραύμα του ανθρώπου που ήταν στον πόλεμο, το συλλογικό τραύμα της διάλυσης των ψευδαισθήσεων του Δεύτερου Παγκοσμίου πολέμου, τη ματαιότητα της ανθρώπινης ζωής. Ένα πάρτυ που δεν μπορεί να τελειώσει με κανέναν άλλο τρόπο, παρά με ένα πουλί να σου λέει «Τσιριτρί;»

                      Κατερίνα Μαλακατέ

"Σφαγείο 5 ή η Σταυροφορία των παιδιών", Kurt Vonnegut, μτφ. Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδ. Πατάκη

"Το όνομά μου είναι Εστέλα", Alia Trabucco Zerán

Το μεγάλο ατού του βιβλίου της Αλία Τραμπούκο Ζεράν είναι η φοβερή αφηγηματική φωνή∙ το μειονέκτημα ο ελληνικός τίτλος. Αστειεύομαι βεβαίως, όμως το βιβλίο χάνει κάτι από την γοητεία του με τον κοινότοπο τίτλο «Το όνομά μου είναι Εστέλα» μόλις συνειδητοποιήσεις τι σημαίνει "Limpia" στη Χιλή, μια παραδοσιακή τελετή κάθαρσης και καθαρότητας από την αρνητική ενέργεια, με βότανα και αυγά, που καταλήγει να αποδεσμεύει το άτομο, να το παραδίδει με προσευχές κι ευχές στην προσωπική γαλήνη. Στα αγγλικά ο τίτλος είναι “Clean”.

Όλο το κείμενο είναι μια τελετή για να καθαρίσει η πρωταγωνίστρια και αφηγήτρια, από μια ζωή μέσα στη βρωμιά των άλλων, από στη βρωμιά της ταξικής ανισότητας, αλλά και τον συναισθημάτων που αποκτάς για τον εκμεταλλευτή και κακοποιητή σου. Μια τελετή αφήγησης.

Όλα ξεκινούν με την Εστέλα να μας λέει ξερά, πως ένα παιδί πέθανε, και θα πρέπει να ακούσουμε την ιστορία της ως το τέλος. Σημασία έχει να τα πει όλα, και για αυτό δεν θα βιαστεί, ούτε θα νοιαστεί να ικανοποιήσει την περιέργειά μας. Δεν έχουμε καν ιδέα σε ποιον απευθύνεται: στον ανακριτή, στον αναγνώστη, στον εαυτό της, στο τίποτα.

Η Εστέλα ήταν εσωτερική οικιακή βοηθός σε μια μεσοαστική οικογένεια στη Χιλή, έκανε την καθαριότητα, μαγείρευε, σέρβιρε, καθάριζε την πισίνα και φρόντιζε το παιδί. Η ζωή της περνούσε μέσα στο σπίτι, ήξερε τα πάντα για αυτούς τους ανθρώπους, ακόμα και τα πιο μύχια μυστικά τους, μεγάλωνε το κοριτσάκι τους, αλλά εκείνη ήταν σαν να μην υπήρχε, το βράδυ αποσυρόταν στο μικρό δωματιάκι δίπλα στην κουζίνα.

Η φωνή αυτής της καθαρίστριας, τόσο καθαρή, με στρωτή γλώσσα, με βαθιά υπαρξιακά ερωτήματα, μοιάζει τόσο παράταιρη από αυτό που θα περίμενε κανείς από ένα ταλαίπωρο πλάσμα που όλη μέρα κυλιέται στη βρωμιά των άλλων. Η Εστέλα ωστόσο, όσο αφηγείται, αίρεται πάνω από τις προσωπικές της συνθήκες, γίνεται άχρονη, δεν ξέρουμε καν πόσο χρονών είναι, πώς μοιάζει, γίνεται και για μας φάντασμα. Γίνεται αυτό που της ζητάνε, είναι πάντα μέσα στην οικογένεια, πάντα έξω από αυτήν. Πάντα μέσα στην ιστορία και πάντα απέξω. Πάντα εντός και πάντα εκτός εαυτού και χρόνου.

Όλα αρχίζουν να γίνονται επικίνδυνα, όταν η Εστέλα αποκτά κάτι δικό της, μια αδέσποτη σκύλα. Κι οι ισορροπίες αλλάζουν όταν χάνει τα μοναδικά της πράγματα, τη μαμά της, την αγάπη για τον Νότο, τη σκύλα. Τα αφεντικά φυσικά δεν καταλαβαίνουν τίποτα.

Ομολογώ πως το μυθιστόρημα σε ένα σημείο έγινε μελό. Όμως είναι τέτοια η δύναμη αυτής της πρωτοπρόσωπης αφήγησης, που δεν το παράτησα. Η ιστορία που ξεκινά με την παραδοχή ενός θανάτου, έπρεπε να τελειώσει μέσα μου. Γιατί από την πρώτη γραμμή νομίζεις πως τα ξέρεις όλα, και τελικά δεν ξέρεις τίποτα. Και στο τέλος ξαναγυρνάς στην αρχή για να καταλάβεις. Κάπως όπως και στη ζωή, δηλαδή.

Η Αλία Τραμπούκο Ζεράν, γεννημένη το 1983, είναι γνωστή συγγραφέας στη Χιλή, υπήρξε προνομιούχα, o πατέρας της ήταν κινηματογραφιστής, και η μητέρα της Πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου Τηλεόρασης, έκανε σπουδές στη δημιουργική γραφή στη Νέα Υόρκη και στο Λονδίνο, και έχει ήδη κερδίσει αρκετά βραβεία. Έχω την εντύπωση όμως πως με την Εστέλα κατάφερε να μπει στο πετσί ενός πλάσματος πολύ διαφορετικού από την ίδια, και να μας κάνει κι εμάς να νιώσουμε όλη την αγωνία και τον τρόμο της στο πετσί μας.

                                  Κατερίνα Μαλακατέ

"Το όνομά μου είναι Εστέλα", Alia Trabucco Zerán, μτφ. Εύη Σέμπου, εκδ. Gutenberg

"Brooklyn", Colm Tóibín

 

Αγαπώ την ηρεμία της γραφής του Κολμ Τομπίν. Δεν βιάζεται να μας πει την ιστορία, ούτε να την τελειώσει, υπνωτιστικά σχεδόν μας οδηγεί σκηνή σκηνή ως το τέλος. Πρόκειται για έναν λεπτολόγο της γραφής που επικεντρώνεται στο ασήμαντο για να μπορέσει τελικά να μας πει το σημαντικό.

Το «Μπρούκλιν» με το οποίο άρχισε αναγνωστικά η χρονιά μου, έγινε πολύ γρήγορα ένα από τα πιο αγαπημένα μου βιβλία. Τις μέρες που το διάβαζα έζησα μέσα του, ανάσαινα στον ρυθμό του.

Κεντρική ηρωίδα η Έιλις, μια Ιρλανδή, νεαρή γυναίκα, που τη δεκαετία του ’50 μεταναστεύει μόνη στην Αμερική, χωρίς κανέναν να τη βοηθήσει.  Η Έιλις είναι η πιο «ήπια» από τις γυναίκες της οικογένειάς της, η αντίθεση με την εξωστρεφή αδελφή της Ρόουζ είναι εμφανής σε όλα.  Κι όταν της λένε πως θα φύγει για Αμερική, δεν μπορεί καν να εκφράσει άποψη για το αν θα ήθελε κάτι τέτοιο ή όχι, τις αποφάσεις τις παίρνουν η μητέρα της και η αδελφή.

 Η ηρωίδα όμως βρίσκει τρόπο και αίρεται πάνω από αυτό, πάνω από την μοίρα. Στο κατάστρωμα του πλοίου για την Αμερική  χάνει όλες τις ψευδαισθήσεις, καταλαβαίνει πως είναι ολομόναχη. Και παρ’όλο που αρχικά μοιάζει να μην έχει πυξίδα και έρεισμα, τελικά τα καταφέρνει να επιπλεύσει.

Η Έιλις καταλήγει να αναζητά το ποια είναι, ανάμεσα σε δυο πατρίδες, το Μπρούκλιν και το Ανεσκόρθι, και σύντομα ανακαλύπτει πως δεν ανήκει πουθενά, και στα δυο με κάποιον τρόπο είναι ξένη. Νιώθει νοσταλγία για τον κάθε τόπο όταν είναι μακριά του, και μια βαθιά αίσθηση ξενότητας όταν είναι εκεί.

Το τέλος τους μυθιστορήματος, εντυπωσιακό, σε σχέση με την πορεία της ιστορίας, καταδεικνύει όλη την υποκρισία των μικρών κοινωνιών, που είναι έτοιμες να σε κατασπαράξουν και να ορίσουν τη ζωή σου ανά πάσα στιγμή, με τη ρηχότητα και την κακία του κουτσομπολιού. Η προσωπική ελευθερία είναι αδύνατη, δίπλα στους άλλους.

Καταβρόχθισα το «Μπρούκλιν», χαίρομαι που η χρονιά μου άρχισε με αυτό. Ταυτίστηκα με μια ηρωίδα τόσο κοινή και καθημερινή, μια ηρωίδα που ποτέ δεν ξέρουμε με σιγουριά τις σκέψεις της. Αλλά τις μαντεύουμε, κι αυτό έχει σημασία στην ψυχογράφησή της. Αυτό οδηγεί τελικά σε ένα τόσο συναρπαστικό κρεσέντο.

Επόμενος αναγνωστικός σταθμός, η συνέχεια, είκοσι χρόνια μετά, «Λονγκ Άιλαντ». Ανυπομονώ να δω την Έιλις μεγάλη γυναίκα, στην ηλικία μου.  

                            Κατερίνα Μαλακατέ

"Brooklyn", Colm Tóibín

"Flesh", David Szalay

       

Σπανίως γράφω για βιβλία που δεν έχουν ακόμα μεταφραστεί στα Ελληνικά, αν και διαβάζω (ή για να ακριβολογούμε ακούω) πολλά από αυτά. Το Flesh— «Σάρκα», θα το μετέφραζα, αν ήταν στο χέρι μου— είναι ένα από αυτά, γιατί κομίζει κάτι διαφορετικό, ξένο και πολύ οικείο ταυτόχρονα. Αν και ο Szalay έχει ως βασικό του θέμα τη σωματικότητα, το πώς το κορμί μας είναι αυτό που μας οδηγεί, και το μυαλό μερικές φορές ακολουθεί κι άλλες όχι, το ίδιο το μυθιστόρημα μοιάζει οστεώδες.

Ο κεντρικός πρωταγωνιστής, ο Ίστβαν, που τον γνωρίζουμε ως έφηβο αγόρι στην Ουγγαρία, και τον ακολουθούμε μέχρι να γίνει μεσήλικας, φαίνεται να παρασύρεται κάθε φορά, να μην παίρνει καμία απόφαση συνειδητά. Έπειτα βέβαια πληρώνει τις συνέπειες όπως όλοι μας. Έχει όμως κάτι το ξεχωριστό το πώς αντιδρά στο τραύμα, με έναν εντελώς "αντρικό" τρόπο, το αγνοεί. Δεν εντρυφεί σε τίποτα, αφήνεται στο κύμα και στον πολλαπλό πόνο, τόσο που αναρωτιόμαστε αν νιώθει πόνο, ή γιατί δεν νιώθει πόνο ή γιατί δεν φαίνεται πως νιώθει πόνο.

Ένα μέρος της τοξικής αρρενωπότητας των καιρών μας περικλείεται στην αγαπημένη απάντηση του Ίστβαν, «Οκ», ακολουθούμενη πολύ συχνά από το «Δεν ξέρω». Ο διάλογος στο βιβλίο, αυτά τα απανωτά μονολεκτικά «οκ», δίνουν τέτοια φρεσκάδα στην αφήγηση και είναι πολύ πιο αποκαλυπτικά από ό,τι πλοκή υπάρχει ή δεν υπάρχει. Γιατί είπαμε, εδώ βλέπουμε κόκκαλα, τον σκελετό ενός μυθιστορήματος αντί για το ίδιο το μυθιστόρημα, τα κόκκαλα και τη σάρκα, αντί για τη σκέψη.

Ο Ίστβαν είναι τελείως αποστασιοποιημένος από τη ζωή και ταυτόχρονα ζει μια φοβερά γεμάτη ζωή, από την Ουγγαρία στην Αγγλία και ξανά πίσω, από τη φτώχια στα πλούτη, κ.ο.κ. Η ζωή του συμβαίνει. Σε πόσους από εμάς δεν συμβαίνει η ζωή, πόσοι από μας δεν πλοηγούμαστε ως τον θάνατο με τον ίδιο τρόπο; Κι έτσι ο αναγνώστης ταυτίζεται σε ένα βαθύ υπαρξιακό επίπεδο με έναν φαινομενικά εντελώς αδιάφορο κεντρικό ήρωα, ένα ήρωα ούτε κακό, ούτε καλό. Έναν ήρωα που απλά υπάρχει. Και συνεχίζει να υπάρχει ό,τι κι αν συμβαίνει.

Ο Szalay καταφέρνει με αυτό το τόσο ολιγόλογο και λιτό μυθιστόρημα να φτάσει τόσο κοντά στην αποτύπωση της πραγματικότητας, χωρίς να προσφέρει καμία εξήγηση. Γιατί ούτε στην πραγματική ζωή υπάρχει, ούτε καν δικαιολογία. Για μένα αυτή η αποτύπωση, είτε της πραγματικότητας, είτε του τι συμβαίνει μέσα στο ανθρώπινο μυαλό, είναι ο σκοπός όλης της τέχνης, όχι μόνον της λογοτεχνίας. Πιθανολογώ με εντυπωσίασε τόσο πολύ, που κάποιος το κατάφερε.

                           

                                                                               Κατερίνα Μαλακατέ

"Flesh", David Szalay

"Τα ονόματα της Φελίσας", Juan Gabriel Vásquez

                    

«Η εξόριστη στη Γαλλία κολομβιανή γλύπτρια Φελίσα Μπουρστίν πέθανε από θλίψη στις 10:15 της περασμένης Παρασκευής, 8 Ιανουαρίου, σ’ ένα παρισινό εστιατόριο.

Αυτή η φράση του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, γραμμένη στις 20α Ιανουαρίου του 1982, κόλλησε στο μυαλό του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκεζ όταν την πρωτοδιάβασε το 1996 κατά τη διάρκεια της πρώτης του επίσκεψης στο Παρίσι. Κοντά τριάντα χρόνια μετά, ο Βάσκεζ έγραψε τα «Ονόματα της Φελίσας», βάζοντας το μυθιστορηματικό του άλτερ ίγκο, να περπατήσει στα βήματά της και να δει τη ζωή της. Φυσικά ο Βάσκεζ δεν ήξερε ποια ήταν η Φελίσα πριν το άρθρο του Μ

άρκες, γιατί αυτή ήταν γνωστή, αλλά όχι πασίγνωστη∙ ούτε καν μέσα στην Κολομβία. Ίσως ειδικά εκεί.

Ο Βάσκεζ-αφηγητής γράφει ένα βιβλίο για τις πολλαπλές μεταμορφώσεις, πρόσωπα, ταυτότητες και ονόματα της Φελίσας και στην πορεία γίνεται μια από αυτές τις μεταμορφώσεις, τόσα χρόνια μετά το θάνατό της. Οι αναμνήσεις του από αυτήν— δεν έχει αναμνήσεις, μόνο συνεντεύξεις, και αποκόμματα και γλυπτά και μαρτυρίες— μιλάνε για εκείνον κι όχι για κείνη. Έτσι με αυτό το μυθιστόρημα, μας παραδίδει ένα κείμενο ποιητικής, ένα κείμενο για το πώς φτιάχνεται ένα έργο τέχνης, ποιο είναι το έναυσμα και ποιο τελικά το δεύτερο επίπεδο, που ξεπερνά την ίδια την ιστορία και την πλοκή και δημιουργεί στον καλλιτέχνη την εμμονή με το θέμα και σε μας την ταύτιση.

Αυτός ο αφηγητής είναι το μεγάλο ατού του βιβλίου, το κάνει διαφορετικό και μοναδικό από αντίστοιχες μυθιστορηματικές βιογραφίες, και ο λόγος που ίσως κάποιοι αναγνώστες να νιώσουν στην αρχή απόσταση, σαν να διαβάζουν δημοσιογραφικό κείμενο. Εμένα, μου δημιούργησε το ακριβώς αντίθετο, κι είναι ένας από τους λόγους που θεωρώ το μυθιστόρημα σπουδαίο.

Η Φελίσα Μπουρστίν (Feliza Bursztyn) γεννήθηκε στην Κολομβία από γονείς Εβραίους, που ξέμειναν στην Μποκοτά όταν ανέβηκε στην εξουσία ο Χίτλερ. Οι γονείς της ήταν εύποροι και αρκετά προοδευτικοί σε ιδέες, κι έτσι δέχτηκαν να σπουδάσει η κόρη τους τέχνη στη Νέα Υόρκη. Εκείνη γύρισε στα 18 της με έναν αμερικανό σύζυγο, με τον οποίο έκανε τρεις κόρες. Ούτε κι εκείνη ήξερε γιατί τον παντρεύτηκε, πιθανώς για το αίσθημα της ασφάλειας, το σίγουρο είναι πως τη δεκαετία του ‘50 ο Λάρι είχες σαφείς ιδέες για τη θέση της γυναίκας: έπρεπε να μεγαλώσει τα τρία της παιδιά και να κρατήσει τις ιδέες της για τέχνη ως χόμπι. Κι όταν είδε πως η Φελίσα δεν συμμορφωνόταν, η λύση ήταν απλή, της έσπασε το χέρι, για να μην ασχοληθεί με την τέχνη πια. Σύντομα, την κάλεσε κι ο έρωτας, με τον επίσης παντρεμένο ποιητή Χόρχε Γαϊτάν. Το σκάνδαλο ήταν τέτοιο που ο Λάρι απήγαγε τα παιδιά τους και τα πήγε στην Αμερική, το «παράνομο» ζευγάρι αναγκάστηκε να καταφύγει στο Παρίσι, ενώ ο πατέρας της την έθαψε, σε ένα κενό φέρετρο, με όλες τις τιμές της εβραϊκής κηδείας.

Η Φελίσα πήρε την γενναία απόφαση να ακούσει την κλίση της, να σπουδάσει στο Παρίσι, να φύγει με τον έρωτα της ζωής της, να παρατήσει τα παιδιά της στην Αμερική. Κι όμως, αυτή γυναίκα, γύρισε στη Μποκοτά, γιατί τέχνη μπορούσε να κάνει μόνον εκεί, στην Πατρίδα.

Η έννοια της Πατρίδας και της εξορίας απασχολεί πολύ τον Βάσκεζ σε αυτό το βιβλίο, ίσως γιατί αναγκάστηκε κι αυτός όπως πολλοί λατινοαμερικάνοι καλλιτέχνες να εγκαταλείψει την πατρίδα του όταν τα πράγματα στρίμωξαν πολιτικά. «Η τέχνη απαιτεί θυσίες» λέει σχεδόν κοροϊδευτικά το κλισέ, αλλά η Φελίσα Μπουρστίν, και ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, και ο Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκεζ το έζησαν στο πετσί τους, μαζί με πολλούς πολλούς άλλους που παρελαύνουν σε αυτό το μυθιστόρημα, έστω και ως ονόματα.

«Εξορία: ποτέ δεν της είχε αρέσει αυτή η λέξη, αλλά κατέληξε πως καμία άλλη δεν ταίριαζε πιο πολύ: η εκπατρισμός δεν της έφτανε, η προσφυγιά της φαινόταν αμήχανη, η άσυλο πρόδιδε μιαν αδυναμία μια τρωτότητα, σαν να υπονοούσε μια αναπηρία.

Η Φελίσα αναγκάστηκε ξανά και ξανά να επανεφεύρει το δυσκολοπρόφερτο όνομά της που οι κριτικοί δεν κατάφεραν ούτε μια φορά να γράψουν σωστά στις εφημερίδες, το πρόσωπο και τον εαυτό της, αναζητώντας πάντα την καλλιτεχνική και την προσωπική ελευθερία. Αν και αυτή, η ελευθερία, δεν υπάρχει παρά μόνον όταν απαλλαγείς από τους άλλους, όταν πεθάνεις, μας το λέει ο Βάσκεζ ρητά. Η γυναίκα αυτή που δεν υπήρξε στρατευμένη φεμινίστρια, ούτε στρατευμένη κομμουνίστρια, τιμωρήθηκε γιατί ήταν γυναίκα και τιμωρήθηκε γιατί πήγε στην Κούβα, και τιμωρήθηκε γιατί θέλησε κάτι πέρα από τη σύμβαση. Και πέθανε μια μέρα, στα 48 της χρόνια, σε ένα καταπαγωμένο Παρίσι, χωρίς φίλους, αυτή που έζησε πάντα μέσα από την αγάπη των άλλων, που δημιούργησε πρωτοποριακά γλυπτά και που δεν μπορούσε να κάνει τέχνη παρά μόνον σπίτι της, στην Μποκοτά.

Αγάπησα τη λογοτεχνία του Βάσκεζ, την ιδιοτροπία της, την λογιοσύνη της, την ελευθερία της να μιλά για πράγματα που κοστίζουν, ήδη από τον «Ήχο των πραγμάτων όταν πέφτουν» που έγραψε όταν ήταν μόλις 38 χρονών. «Τα ονόματα της Φελίσας» μοιάζει το πιο μεστό μυθιστόρημά του ως τώρα, το έγραψε άλλωστε στα 48, στην ηλικία που οι μυθιστοριογράφοι φτάνουν στην ακμή τους. Α και στην ηλικία που πέθανε η Φελίσα∙ από θλίψη.

"Τα ονόματα της Φελίσας", Juan Gabriel Vásquez, μτφ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος

Για τη Φελίσα Μπουρστίν: 

«Je ne parle pas francais», Katherine Mansfield

Μια μπουκιά ανάγνωσης είναι το «Je ne parle pas francais», της Κάθριν Μάνσφιλντ. Το διήγημα εκδόθηκε την τελευταία χρονιά του Α’ Παγκόσμιου, και είναι το πρώτο αμιγώς μοντερνιστικό της. Η Μάνσφιλντ το συνέθεσε μέσα σε δυο μήνες, ενώ ήδη ήξερε πως θα πέθαινε από φυματίωση κι η ίδια το θεωρούσε, όπως έγραψε στον άντρα της John Middleton Murry, «μια κραυγή ενάντια στη διαφθορά». Εκδόθηκε σε μόλις 100 αντίτυπα, σε «μια ιδιωτική έκδοση» όπως δήλωσε ο εκδοτικός οίκος (που ανήκε στον άντρα της), κι αργότερα για να επανεκδοθεί στη συλλογή Bliss από τον εκδοτικό οίκο Constable περικόπηκαν κάποιες από τις πιο πικάντικες στιγμές του.

Ως τότε, η Κάθριν Μάνσφιλντ, που γεννήθηκε το 1888 στο Γουέλινγκτον της Νέας Ζηλανδίας, κι έζησε μια ελεύθερη, παλαβή ζωή, έγραφε μάλλον πιο λυρικά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η γραφή της στο «Σε μια γερμανική πανσιόν». Μια γραφή που αρκετά συχνά χαρακτηρίστηκε «γυναικεία» για να αποδυναμωθεί.

Κεντρικός ήρωας και πρωτοπρόσωπος αφηγητής είναι ο Ραούλ Ντικέτ, ένας "Παριζιάνος, βέρος Παριζιάνος", ένας "νεαρός συγγραφέας, πολύ σοβαρός, που τρέφει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη σύγχρονη εγγλέζικη λογοτεχνία". Αυτά μας τα δηλώνει ο ίδιος για τον εαυτό του. Ο Ραούλ κάθεται σε ένα παρακμιακό καφέ και στοχάζεται. Βλέπει τη φράση Je ne parle pas francais και θυμάται έναν «άγγλο νεαρό συγγραφέα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γαλλική λογοτεχνία», τον Ντικ, με τον οποίο είχαν μια γνωριμία, το πώς ο Ντικ έφυγε ξαφνικά, και το πώς γύρισε πίσω με μια γυναίκα, το Ποντικάκι.

Η αφήγηση του Ραούλ είναι συνειρμική, δεν έχουμε πλήρη επίγνωση αν μιλάει στην αρχή μια γυναίκα ή ένας άντρας και η σεξουαλικότητά του αμφίσημη. Η ίδια η Μανσφιλντ εξάλλου είχε ερωτικές σχέσεις και με τα δυο φύλα, παθιασμένες και εξουθενωτικές.

Ο Ραούλ μάς λέει από την αρχή πως δεν πιστεύει στην ανθρώπινη ψυχή, πως οι άνθρωποι είναι σαν τις βαλίτσες, κουβαλάνε κάποια πράγματα. Κι έπειτα μας απαριθμεί ένα ένα τα ωραία πράγματα στην κατοχή του, για τα οποία δεν πλήρωσε ποτέ. Για αυτά πλήρωναν οι μεγαλύτερες γυναίκες με τις οποίες είχε σχέσεις.

Το διήγημα είναι τολμηρό, χειρίζεται το τραύμα με έναν ιδιότυπο τρόπο, σκοτεινό, ξεχωρίζει κυρίως λόγω της αφήγησης από τον Ραούλ της χρησιμοποίησης του όταν ήταν μικρό αγόρι ως σκεύος ηδονής από την Αφρικανή πλύστρα. Οι σκηνές βέβαια είναι αυτές που λογοκρίθηκαν και δεν επανήλθαν παρά 50 χρόνια μετά στο σώμα του κειμένου. 

Το κείμενο δεν μας λέει ποτέ την αλήθεια, συνέχεια υπονοεί, περισσότερο συσκοτίζει αντί φωτίζει τον Ραούλ και τις καταστάσεις, έχει χιούμορ βαθύ, υποδόριο, κοφτερό σα μαχαίρι. Χαρακτηριστικοί είναι τίτλοι των βιβλίων του νεαρού συγγραφέα: "Ψεύτικα νομίσματα", "Λάθος πόρτες", "Παρατημένες ομπρέλες" αλλά και ο τίτλος του ίδιου του διηγήματος. Μιλάει για το φαίνεσθαι και το είναι, με μια φωνή βαθιά υποκριτική, ενός αφηγητή τελείως αναξιόπιστου και υποβλητικού. Ο Ραούλ δεν είναι τυχαία άντρας—  η συγγραφέας συνήθως διάλεγε ένα δικό της άλτερ ίγκο για αφηγήτρια και κεντρική ηρωίδα, κι εδώ κάνει τη διαφορά. Στο τέλος τον «νεαρό συγγραφέα» δεν τον υποψιαζόμαστε απλά για ζιγκολό αλλά και για προαγωγό.

Ογδόντα οκτώ διηγήματα έγραψε η Κάθριν Μανσφιλντ στα τριάντα πέντε χρόνια που έζησε. Κι έφτασαν για να την καθιερώσουν ως μια από τις πρώτες πραγματικά επαναστατικές γυναικείες λογοτεχνικές φωνές του 20^ου αιώνα. Δεν ήταν άλλωστε τυχαία η άσπονδη εχθρός της Βιρτζίνια Γουλφ.

 

                                Κατερίνα Μαλακατέ

«Je ne parle pas francais», Katherine Mansfield, μτφ. Σοφία Αυγερινού, εκδ. Μεταίχμιο