"Λάδι σε καμβά", Αλέξης Πανσέληνος

Ανακάλυψα τη γοητεία των μυθιστορημάτων του Αλέξη Πανσέληνου κάπως αργά, διάβασα τη "Μεγάλη πομπή" μόλις το 2016. Έκτοτε όμως διόρθωσα το λάθος μου κι έχω διαβάσει πια σχεδόν όλα τα βιβλία του. Η γραφή του είναι μαυλιστική, είναι ένας συγγραφέας που αγαπά βαθιά τη γλώσσα, χωρίς να ξεχνά την πλοκή και την ιστορία∙ από τους γεννημένους γραφιάδες. Συνηθίζω να λέω πως αν έγραφε σε άλλη γλώσσα, θα ήταν παγκοσμίως γνωστός και πολυμεταφρασμένος. 

Έπιασα το όγδοο του μυθιστόρημα, το "Λάδι σε καμβά", σχεδόν με το που βγήκε, γιατί ήξερα πως η αναγνωστική απόλαυση θα ήταν εγγυημένη. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης και ματαίωσης. Ενηλικίωσης και ματαίωσης μιας ολόκληρης γενιάς, στο πρόσωπο του Σπύρου, ενός νεαρού εικοσάχρονου που ονειρεύεται να γίνει ζωγράφος κι έχει ήδη περάσει στη σχολή Καλών Τεχνών το καλοκαίρι του ’66. Τότε ο πατέρας του θα τον στείλει διακοπές στο σπίτι ενός φίλου, του Φαίδωνα Καραλή. Ο Καραλής ήταν κι αυτός ανερχόμενος ζωγράφος, όταν τα παράτησε κι αποτραβήχτηκε στο νησί με την οικογένειά του.

Εκεί ο Σπύρος θα μπλέχτει στη ζωή της οικογένειας και στην ομορφιά του νησιού, θα χαρεί άγρια τα είκοσι του χρόνια, και θα ζήσει τον έρωτα. Οι δυο κόρες της οικογένειας, η 23χρονη Ειρήνη, πάνω στη σεξουαλική της άνθηση και η 12χρονη Γωγώ, ένα κορίτσι στο μεταίχμιο ανάμεσα στην παιδικότητα και την εφηβεία, θα τον διεκδικήσουν. Κι εκείνος θα ανταποκριθεί στο σεξουαλικό κάλεσμα της μιας, ενώ θα συγκινηθεί κι από το ερωτικό νοιάξιμο της άλλης. Ο Σπύρος θα αφεθεί και τελικά θα πληγώσει και θα πληγωθεί, θα δημιουργήσει σκάνδαλο, και θα χάσει την αθωότητά του.

Αυτό το θέμα, της αθωότητας, το παιχνίδι ανάμεσα στον 20χρονο Σπύρο και τη 12χρονη Γωγώ, είναι από τα βασικά μοτίβα του βιβλίου στο πρώτο μέρος, ένα μέρος ανοιχτόκαρδο, που απλώνεται στον αφηγηματικό χρόνο. Η αθωότητα, ή μάλλον η έλλειψη της πια, διαπερνά και το δεύτερο μέρος, που εκτείνεται από το 1967 ως το 2012. Εδώ ο αφηγηματικός χρόνος συμπυκνώνεται, το πολιτικό καταλαμβάνει το προσωπικό, ο Σπύρος βλέπει τα όνειρα του για δημιουργία να κατακρημνίζονται πάνω στη δικτατορία, στην ανάγκη για βιοπορισμό και τη δίκη του αβεβαιότητα.

«Σκέφτομαι όμως συχνά ότι κάτι μέσα μου με έκανε να χάσω την πίστη στον εαυτό μου. Δεν θεωρώ πως είμαι πραγματικά κακός άνθρωπος. Αν και μπορεί να είμαι. Αλλά ένας καλλιτέχνης πρέπει να είναι και να νιώθει αγνός για να δημιουργήσει- να διατηρεί μέσα του το μικρό παιδί που υπήρξε, αλλιώς η ζωή του και η τέχνη του τρέχουν σε λάθος ράγες. Δεν θα άντεχα να ζωγραφίζω τις τύψεις μου για τις αποτυχίες και το σκοτάδι μέσα μου. Ο κόσμος που έρχεται να δει τις ζωγραφιές μας θέλει να βγει από τα σκοτάδια και να αντικρίσει φως. Αν δεν έχεις φως να προσφέρεις, τότε κάνεις κακή τέχνη. Άλλοι ίσως αντέχουν και το κάνουν. Εγώ δεν θα άντεχα. Προτίμησα να σβήσω να υποχωρήσω και να σωπάσω»

Με ατολμία ζήσαμε τη ζωή μας. Είναι πολύ κοινό που συμβαίνει στον Σπύρο, όταν ξαφνικά συνειδητοποιεί πως δεν πια τα κότσια ούτε να δημιουργήσει αλλά ούτε και να αγαπήσει. Περνά την υπόλοιπη ζωή του στον αυτόματο, με την παρηγοριά της μουσικής, χωρίς να ασχοληθεί ξανά με καμβάδες, χωρίς να μπορεί να πετάξει. Τέτοιες, προσγειωμένες ζωές, ζούμε οι περισσότεροι, ακόμα πιο πολύ ο ήρωας μιας και η πολιτική εκτροπή διέλυσε τη ζωή του ύπουλα, χωρίς καν να το καταλάβει.

Ο Σπύρος είναι ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής και το μεγάλο ατού του μυθιστορήματος. Δίνει τη δυνατότητα στον συγγραφέα να μιλήσει απλά και λιτά, να εξιστορήσει χωρίς φιοριτούρες και μελοδραματισμούς∙ ένας ζωγράφος είναι άλλωστε ο ήρωας μας, όχι κανένας διανοοούμενος των γραμμάτων. Κι έτσι έχουμε ένα από τα πιο «καθαρά» γραμμένα ελληνικά μυθιστορήματα, η λιτότητα και η απλότητα το ξεχωρίζουν. Ένα μυθιστόρημα που μιλάει για τα μεγάλα, τη ζωή, τον θάνατο, τη ματαίωση, τον Έρωτα, την αγάπη για τους γονιούς ενώ ασχολείται με τα μικρά που ορίζουν τη ζωή μας.

Από τα πιο γοητευτικά κομμάτια είναι κι ενασχόληση με τα εικαστικά, η αναφορά σε μεγάλα ονόματα, η εμπλοκή στην πλοκή δύο πινάκων, που καθορίζουν την κάθε εποχή του μυθιστορήματος. Τελικά το «Λάδι σε καμβά» είναι ένα μυθιστόρημα μαθητείας,όχι γιατί παρακολουθούμε την ενηλικίωση του Σπύρου, αλλά γιατί ένα από τα βασικά θέματα που διαπραγματεύεται είναι η ίδια η διαδικασία της δημιουργίας. Η αντίστιξη ανάμεσα στην τόλμη και την ατολμία. Σαν να συγκρούονται δυο κόσμοι, και να φαίνεται τελικά ποιος από τους δυο μπορεί να φτιάξει Τέχνη.

                                         Κατερίνα Μαλακατέ

Υ.Γ. 42 Ομολογώ πως η ηλικία του νεαρού κοριτσιού με ξενίζει και θα συνεχίζει να με ξενίζει. 

"Λάδι σε καμβά", Αλέξης Πανσέληνος, εκδ. Μεταίχμιο, 2023

«Ελαφρά ελληνικά τραγούδια», Αλέξης Πανσέληνος

Τα «Ελαφρά ελληνικά τραγούδια» κυκλοφόρησαν πριν έναν μήνα περίπου και με τράβηξαν αμέσως, τόσο με τον παιγνιώδη τίτλο, όσο και το θέμα τους. Τα διάβασα ενδιάμεσα στα δύο μεγαθήρια, το 4321 και Tα Κοκάλινα ρολόγια, κι ήταν η αποσπασματικότητά τους μια ευχάριστη αλλαγή από το βύθισμα που απαιτούσαν τα δύο τούβλα. 

Πρόκειται για 48 στιγμιότυπα τοποθετημένα ανάμεσα στο 1950 και το 1953, σε μια Αθήνα ακόμα ματωμένη από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο, που προσπαθεί να γλείψει τις πληγές της. Οι άνθρωποι, δεξιοί, αριστεροί, αδιάφοροι, ζουν σε συνθήκες δύσκολες, τα πάθη, τα μίση και ο αλληλοσπαραγμός έχουν αφήσει τραύματα που είναι ακόμα νωπά, ενώ ταυτόχρονα χτίζεται αυτό το στρεβλό οικοδόμημα που οι παθογένειές του ταλανίζουν ακόμα και το τωρινό μας Κράτος. 

Ο Αλέξης Πανσέληνος τολμά και στήνει ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα, χωρίς κεντρικό ήρωα, αφήνει τη ματιά του να σταθεί πότε εδώ και πότε εκεί, φτιάχνει ατμόσφαιρα με τις περιγραφές, τα πρόσωπα, τα τραγούδια· αυτά τα ελαφρά και συχνά σαχλά τραγουδάκια, που φαίνονται τόσο χαρούμενα και αταίριαστα σε έναν κόσμο ερειπωμένο. Η πολιτική δεσπόζει, τα πρόσωπα ορίζονται από την τοποθέτησή τους κι ο συγγραφέας δεν φοβάται να πει τα πράγματα με το όνομά τους, τόσο για τη μια, όσο και για την άλλη πλευρά. 

Οι ήρωες ταξιδεύουν στα κομμάτια του βιβλίου, το νήμα της αφήγησης δεν χάνεται γιατί όλο τους ξαναβρίσκουμε. Ανάμεσά τους ο δεξιός βιομήχανος και η κυρία του, ο μάλλον φτωχός αριστερός δικηγόρος που βγαίνει βουλευτής και μόνον τότε σταματούν να τον κυνηγάνε, το κουτσαβάκι που επιπλέει όποιος κι αν είναι στα πράγματα και βρίσκει τρόπο τα εγκλήματα του απλού ποινικού δικαίου να τα κάνει στο όνομα της πολιτικής, γραμματείς από λαϊκές συνοικίες που ξέρουν πως στη δουλειά συμπεριλαμβάνεται και το κορμί τους, υπηρετριούλες που είχαν εσώκλειστες όλα τα αστικά σπίτια. Ο ίδιος ο Πανσέληνος εκείνη την εποχή ήταν παιδί, και η νοσταλγία που νιώθει για αυτό τον κόσμο είναι έκδηλη σε όλο το κείμενο, τα παιδιά είναι ευτυχισμένα με ένα δικό τους, ολότελα πρωτότυπο τρόπο. Είναι σαν να βλέπεις αυτούς τους ανθρώπους, σε αυτούς τους δρόμους, με εκείνες τις συνθήκες, να ζουν δίπλα σου.

Ο Αλέξης Πανσέληνος αρέσκεται να παίζει με τα λογοτεχνικά είδη, να αλλάζει κάθε φορά είδος, και μέθοδο αφήγησης. Ένα πράγμα δεν αλλάζει, η εξαιρετικά προσεγμένη γλώσσα του και η αγάπη του στη μεγάλη φόρμα. Αξίζει τον κόπο να τον ακολουθείς, να παρατηρείς τι είναι αυτό που του κέντρισε το ενδιαφέρον κάθε φορά και πώς το χειρίστηκε- καθαρά από συγγραφική διαστροφή. Αν και η αναγνωστική απόλαυση που παίρνει κανείς δεν είναι διόλου αμελητέα. 

                                                                           Κατερίνα Μαλακατέ 

 «Ελαφρά ελληνικά τραγούδια», Αλέξης Πανσέληνος, εκδ. Μεταίχμιο,  2018, σελ.322

Μπορείτε να ακούσετε την ραδιοφωνική μας εκπομπή με τον Αλέξη Πανσέληνο εδώ: 

Διαβάστε για άλλα βιβλία του Αλέξη Πανσέληνου εδώ: 

http://diavazontas.blogspot.gr/search/label/%CE%A0%CE%B1%CE%BD%CF%83%CE%AD%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%BF%CF%82%20%CE%91%CE%BB%CE%AD%CE%BE%CE%B7%CF%82

"Σεμινάρια δημιουργικής γραφής", Αλέξης Πανσέληνος

Προτού να καταλύσετε τη φόρμα, μάθετε να τη χειρίζεστε. Μπορεί να ανακαλύψετε πως δεν χρειάζεται. 

Το μικρό βιβλιαράκι από τις εκδόσεις Κίχλη, «Σεμινάρια δημιουργικής γραφής» του Αλέξη Πανσέληνου περιέχει 48 αποστροφές, γραμμένες όλες στο facebook τον περασμένο χρόνο. Παρακολουθώ μανιωδώς τον Αλέξη Πανσέληνο- για προφανείς λόγους, δεν έχουμε πολλούς ζωντανούς Τιτάνες της ελληνικής λογοτεχνίας που να είναι τόσο προσιτοί και ανθρώπινοι- είχα διαβάσει και τα σαράντα οκτώ, κι ένιωσα πολύ οικεία όταν τα είδα συγκεντρωμένα. 

Όσοι γράφουν μυθιστορήματα το κάνουν γιατί αισθάνονται πως μπορούν. Όσοι δεν μπορούν ισχυρίζονται πως το μυθιστόρημα έχει πεθάνει. 

Ο Αλέξης Πανσέληνος έχει γράψει σπουδαία μυθιστορήματα, είναι ολιγογράφος, δεν μετρά πολλά βιβλία όλα αυτά τα χρόνια, αλλά είναι όλα διαλεχτά. Είναι άνθρωπος δοτικός, με χιούμορ κι έγραψε με παιγνιώδη διάθεση τα μικρά κειμενάκια. Παρά το χαριτωμένο του χαρακτήρα τους, περικλείουν σοφία, ενίοτε δε αλήθειες που οι περισσότεροι συγγραφείς δεν θέλουν να παραδεχτούν ούτε στον εαυτό τους. 

Συχνά θα βρεθείτε αντιμέτωποι με βιβλία που θα σας φανούν δυσνόητα. Πριν απελπιστείτε με τις ανεπάρκειές σας, εξετάστε το ενδεχόμενο ο συγγραφέας να γράφει ανοησίες. 

Το μικρό αυτό βιβλιαράκι έτυχε να είναι το μοναδικό που είχα στην τσάντα μου την μέρα που μπήκα εκτάκτως στο νοσοκομείο. Μου έφερε γούρι. Το προτίμησα για να κάνει ποδαρικό στο blog για το 2018. Γιατί όταν διαβάζουμε συγγραφείς που μας συγκινούν, τους νιώθουμε πάντα κοντά μας. Κι ας μην το ξέρουν, κι ας μη χρειάζεται να το μάθουν ποτέ. 

Το κοινό που θα αγαπήσει τα βιβλία σας θα σας μοιάζει. Αν δεν έχετε σαφή εικόνα του εαυτού σας, γνωρίστε τους αναγνώστες σας. 

                                                                        Κατερίνα Μαλακατέ

"Σεμινάρια δημιουργικής γραφής", Αλέξης Πανσέληνος, εκδ. Κίχλη, 2017, σελ.58

Υ.Γ. 42 Οι άξιοι τεχνίτες είναι άνθρωποι καταδεκτικοί γιατί η τέχνη τούς έχει διδάξει την ταπεινότητα. Η πόζα είναι η στάση των ασήμαντων που πιστεύουν πως είναι πιο σπουδαίοι από αυτό που υπηρετούν.

"Η μεγάλη πομπή", Αλέξης Πανσέληνος

Πραγματικά εντυπωσιασμένη. Αυτή είναι η φράση που τριγύριζε στο μυαλό μου μόλις τελείωσα την Μεγάλη πομπή. Ο Αλέξης Πανσέληνος μας έδωσε το 1985 ένα εντυπωσιακό μυθιστόρημα, ανάμεσα στην φαντασία και την πραγματικότητα, που όμοιό του κανένας άλλος στην Ελλάδα εκείνη την εποχή δεν τόλμησε- ούτε μπόρεσε- να γράψει. Σε οποιαδήποτε άλλη χώρα ένα τέτοιο βιβλίο θα αρκούσε για να τον εκτοξεύσει στην διασημότητα. 

Η πλοκή στην Μεγάλη πομπή κινείται πάνω σε δυο βασικούς άξονες. Η αρχική ιστορία αφορά τον Νότη, ένα αγόρι από το Μπραχάμι, που τον ακολουθούμε στην μετεφηβεία, τον βρίσκουμε λίγο πριν την αποτυχία του στις Πανελλήνιες, τον αφήνουμε όταν τελειώνει από το στρατό. Ο Νότης είναι ανήσυχο παιδί, δεν μπορεί να στρωθεί στο διάβασμα, καβατζώνει μηχανές, ονειρεύεται λεφτά και την πανέμορφη κόρη του γείτονα. Η ζωή του σμπαραλιάζεται από τον θάνατο του πατέρα. Κλέβει αλλά όχι συστηματικά, έχει ντράβαλα με την αστυνομία, τα φτιάχνει με μια κνίτισσα. Στον στρατό δεινοπαθεί λόγω οικογενειακής αριστερής ιστορίας, αλλά και της δικής του ερωτικής.

Παράλληλα ο ιππότης Λάνσερτις προσπαθεί να σώσει τον πλανήτη του από τους τρεις Αδελφούς, που έχουν βαλθεί να παραγκωνίσουν τους ανθρώπους και να κυριαρχήσουν μαζί με τις Αναβιώσεις- πλάσματα όπως Ασπάλακες και Πτεροδάχτυλοι- και τα Υβρίδια- πλάσματα ανάμεσα σε άνθρωπο και ζώο. Στην προσπάθεια των Αδελφών αρωγοί είναι  και τα Φτερωτά Μωρά, αγγελάκια με σώμα μωρού και κεφάλι έκφυλο και μοχθηρό. Τα Φτερωτά Μωρά αποκεφαλίζουν, κάνουν σεξουαλικές χάρες και ορμάνε στα γλυκά με τον ίδιο ενθουσιασμό. 

Στη φουτουριστική ιστορία του Λάνσερτις συνυπάρχουν το παρελθόν και το μέλλον. Οι Αδελφοί πιστεύουν στο δωδεκάθεο, τα Φτερωτά Μωρά είναι βασισμένα στους αγγέλους, ενώ το Λάνσερτις ως όνομα ιππότη δεν αφήνει πολλά στη φαντασία. Ο Νότης διαβάζει τις περιπέτειες του ιππότη σε συνέχειες κόμικς και είναι η μόνη βασική του παρηγοριά, όσο παλεύει με δουλειές του ποδαριού, γκόμενες που δεν του κάθονται, τις Πανελλήνιες, τη μάνα του. Στο τέλος τόσο ο Νότης όσο και ο ιππότης, θα συμβιβαστούν. Ο σκοπός τους ήταν από την αρχή συγκεχυμένος και εν πολλοίς χαμένος. Ακολουθούν βίους παράλληλους, που όταν συγκλίνουν είναι για να νιώσει ο ένας κοντά στον άλλο. 

Το ενδιαφέρον είναι ο κύκλος των εποχών, το πόσο μοιάζει ένας 18αρης του 1980 με έναν 18άρη του σήμερα, πόσο οι βασικές ανθρώπινες επιδιώξεις παραμένουν κοινές. Κι όταν έχεις να παλέψεις με κάτι που δεν καταλαβαίνεις, φαίνεται τελικά πως η μόνη λύση είναι να παντρευτείς την άσχημη ξαδέλφη με την προίκα. 

                                                                           Κατερίνα Μαλακατέ

"Η μεγάλη πομπή", Αλέξης Πανσέληνος, εκδ. Μεταίχμιο, 2013 (1985), σελ.450

«Η κρυφή πόρτα», Αλέξης Πανσέληνος

Είναι μερικά βιβλία που σε κάνουν να αναζητήσεις μέσα σου τα συστατικά μιας ενδιαφέρουσας ιστορίας, να τα απαριθμήσεις στον εαυτό σου για να βεβαιωθείς πως αυτό που διάβασες, μέσα στην απλότητα και την σαφήνεια του, ήταν καλή λογοτεχνία. Έτσι και με την «Κρυφή πόρτα» του Αλέξη Πανσέληνου. Το κείμενο βασίζεται σε μια μάλλον τετριμμένη πλοκή με ένα ωραίο εύρημα, ο κεντρικός χαρακτήρας είναι ολοκληρωμένος, τα πάντα έχουν σκοπό να οδηγήσουν στην λύση, μια λύση όμως που έρχεται υπόκωφα σχεδόν, εκεί που δεν την περιμένεις. 

Ο Ευγένιος είναι ένας συνταξιούχος δημόσιος υπάλληλος στα εξήντα του, που χώρισε πρόσφατα σχετικά από την γυναίκα του και μένει μόνος στο μεγάλο διαμέρισμα που ανήκε κάποτε στην μάνα του, προσπαθώντας να βιοποριστεί με την μικρή σύνταξή του και ό,τι βγάζει από την λογοτεχνική μετάφραση. Όταν τα οικονομικά του φτάνουν πια στον πάτο, αποφασίζει να νοικιάσει το μισό του διαμέρισμα. Το διαμέρισμα κάποτε ήταν δυο σπίτια, που ενώθηκαν με μία πόρτα. Ο Ευγένιος συμφωνεί με την όμορφη νοικάρισσα του, Μαρία Καϊμάκη, πως θα κρατούν αυτήν την πόρτα πάντοτε κλειστή, θα βάλουν μάλιστα ο καθένας από ένα βαρύ έπιπλο στην κάθε μεριά του τοίχου. 

Τελικά κανένας από τους δύο δεν τηρεί την συμφωνία, ο Ευγένιος αρχίζει να υποψιάζεται από την ροή αντρών στο διαμέρισμα της Μαρίας πως δεν είναι «σχεδιάστρια ιστοσελίδων» και ο πόθος του για κείνην φουντώνει. Ο Ευγένιος ήταν πάντα ένας άνθρωπος που απέφευγε τις συγκρούσεις και τις εντάσεις, είχε εξάλλου ελάχιστους φίλους, και έτσι το πάθος του για την νεαρή Μαρία τον βρίσκει απροετοίμαστο. Πόσο μάλλον που το κορίτσι δείχνει να ανταποκρίνεται. 

Ένα μυθιστόρημα αναζήτησης ταυτότητας, σε μια ηλικία μετά την μέση, είναι η «Κρυφή πόρτα». Με φόντο την κρίση, το λογοτεχνικό σινάφι και την Αθήνα που φλέγεται και αλλάζει πολιτική πορεία. Ένα κείμενο για τον ερωτικό πόθο αλλά και το παρελθόν που μπορεί αν αφήσεις την κερκόπορτα ανοιχτή να έρθει να σε στοιχειώσει. 

Δίχως φανφάρες και τυμπανοκρουσίες, ο Αλέξης Πανσέληνος στήνει στις λίγες αυτές σελίδες μια αξιανάγνωστη ιστορία. Ο ήρωας είναι οικείος και ταυτόχρονα μακρινός, ένας άνθρωπος που ψάχνει να βρει πώς και από τι να προσδιοριστεί. Ο συμβολισμός της κρυφής πόρτας που αφήνει κανείς ανοιχτή για να μπει το άγνωστο στην ζωή του, εξαιρετικά κομψός και υπαινικτικός. Και με αυτόν τον τρόπο, ένας καταξιωμένος συγγραφέας μας αποδεικνύει πώς μπορεί με πολύ βασικά δομικά υλικά να χτιστεί ένα αρτιότατο βιβλίο. 

«Η κρυφή πόρτα», Αλέξης Πανσέληνος, εκδ. Μεταίχμιο, 2016, σελ.178