Carlos Fuentes (11/11/1928 - 15/05/2012)

Όταν άκουσα για τον θάνατο του Κάρλος Φουέντες δεν πάγωσα, όπως για τον Ζοζέ Σαραμάγκου, δεν στενοχωρήθηκα όπως για τον Ταμπούκι. Όμως έχει μείνει στο μυαλό μου η είδηση, μαζί με την κλασική εικόνα του, καλοστεκούμενου και χαμογελαστού. Ε, λοιπόν, όσα βιβλία του κι αν έχω διαβάσει με κορυφαία το «Ο Θάνατος του Αρτέμιο Κρουζ» και το «Το κάθισμα του αετού», όσο κι αν με γοήτευσε  στα «Κρυστάλλινα σύνορα» και το «Όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες», παραμένει για μένα κάπως απόμακρος, ένας άνθρωπος που πέρα από εξαιρετικός συγγραφέας έζησε τη ζωή του ολοκληρωμένα, δεν είχε ανάγκη τα σκοτάδια του.

            Ο Φουέντες, αν και φυσικά είχε το μερτικό του στη δυστυχία- το να πεθαίνουν πριν από σένα τα δυο από τα τρία παιδιά σου είναι μάλλον εξουθενωτικό- είχε μια υγεία στον τρόπο που έβλεπε τα πράγματα αλλά και στον τρόπο που έγραφε, που δεν σε άφηνε να τον συμπονέσεις και να βρεθείς κοντά του συναισθηματικά, μόνο στο έργο του. Βαθιά πολιτικοποιημένος έγραφε για τα πιο σημαντικά με τρόπο ευθύ και καθόλου σκοτεινό, σα να μην είχε ποτέ, ούτε μια στιγμή, φλερτάρει με την κατάθλιψη ∙ σπάνιο για τόσο μεγάλο καλλιτέχνη. Η γραφή του, στην οποία σχεδόν πάντα προτιμούσε την πολυφωνία, ήταν καθαρή, με έναν τρόπο να σε παγιδεύει εντελώς γήινο, χωρίς νοσηρότητα. Ήταν μια από τις πιο νηφάλιες φωνές- πολιτικά και καλλιτεχνικά- των καιρών μας και για αυτό λυπάμαι που θα μας λείψουν τα επόμενα γραπτά του.

"Όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες", Carlos Fuentes

Η ουσία των βιβλίων του Φουέντες είναι η λήξη, η αίσθηση της κάθαρσης στο τέλος σαν να πρόκειται για αρχαία τραγωδία, είτε πρόκειται για μυθιστόρημα, είτε για συλλογή διηγημάτων. Αυτή είναι η τέχνη της αφήγησης στην παλαιότερη μορφή της, που σε βάζει να σκέφτεσαι, να σκέφτεσαι, να αισθάνεσαι, να αισθάνεσαι, τόσο που να μην μπορείς πια, να μην θέλεις να τελειώσει, να διαβάσεις το τέλος.

            «Όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες», όλες οι Λατινοαμερικάνικες ευτυχισμένες οικογένειες, κάθε μια τακτοποιημένη στην δική της μικρή ιστορία, πολλές φορές ειπωμένη από διαφορετικούς αφηγητές, σαν μια και μοναδική Άγια οικογένεια. Γιατί όπου οι άνθρωποι συνδέονται με δεσμούς αίματος, δεσμεύονται με αίμα. Το θέμα μας αφορά όλους προφανώς, παρόμοιους σκελετούς κρύβουν όλες οι οικογένειες στο ντουλάπι, σαν απογευματινή σαπουνόπερα. Τα μικρά ιντερλούδια, ιστοριούλες γραμμένες σαν ποιήματα, ή ποιήματα γραμμένα σαν ιστοριούλες, μας λένε κι άλλα, εμπνεύσεις της στιγμής, που πληγώνουν όσο οι μεγάλες. Με τελική κατάληξη τη βία. Πάντα.

            Ο τίτλος μας προδιαθέτει για μεγάλα πράγματα, αν και φυσικά δεν πρόκειται για την Άννα Καρένινα. Κάποια από τα διηγήματα κολλάν στο μυαλό, όπως η ιστορία του στρατηγού πατέρα που κυνηγά τον επαναστάτη γιο ή εκείνη με πρωταγωνιστή έναν πατέρα που το παιδί του είναι θύμα της θαλιδομίδης. Ίσως να είμαι προκατειλημμένη, από την αρχή θετικά διακείμενη, αλλά ο Κάρλος Φουέντες με έχει σπάνια απογοητεύσει. Κι αν αυτό το βιβλίο δεν φτάνει με τίποτα τη συνοχή που έχουν τα «Κρυστάλλινα σύνορα» ή το ειδικό βάρος που έχει «Το κάθισμα του αετού» ή «Ο θάνατος του Αρτέμιο Κρουζ», δεν παύει να είναι μια καλογραμμένη και στιγμές στιγμές εμπνευσμένη συλλογή.   

«Όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες», Κάρλος Φουέντες, μετ. Μαργαρίτα Μπονάτσου, εκδ. Καστανιώτη 2008, σελ.410

Τα Κρυστάλλινα Σύνορα

Έπρεπε να περάσουν κάποιες μέρες από τότε που τελείωσα την ανάγνωση για να κατασταλάξει μέσα μου, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, η συγκίνηση που ένιωθα όσο διάβαζα "Τα Κρυστάλλινα Σύνορα" του Κάρλος Φουέντες. Θεωρητικά εμένα δεν με ενθουσιάζουν καν τα διηγήματα (με την εξαίρεση του Μπόρχες δηλαδή, άντε και του Πόε). Κι όμως αυτό το μυθιστόρημα σε εννέα διηγήματα με άγγιξε βαθιά. Το θέμα είναι ένα, στα σύνορα των Ηνωμένων Πολιτειών και του Μεξικού παίζεται ένα βρώμικο παιχνίδι. Οι Μεξικανοί περνούν παράνομα τα σύνορα τα βράδια για να βρουν δουλειά κι οι Γιάνκηδες τους χρησιμοποιούν όταν τους χρειάζονται εκμεταλλευόμενοι τη φτηνή εργασία και τους κυνηγούν όταν δεν τους χρειάζονται. Παλιό παιχνίδι που παίζεται σε πολλές χώρες αλλά εδώ έχει ένα εφήμερο χαρακτήρα περίεργο. Στις υπόλοιπες χώρες ονομάζεται παράνομη μετανάστευση, εδώ δεν πρόκειται ακριβώς γι' αυτό, μιας και οι περισσότεροι Μεξικανοί γυρνούν έτσι κι αλλιώς στα σπίτια τους μετά την εργασία και ξαναμπαίνουν παράνομα την επόμενη φορά.


Τα πρόσωπα στα εννέα διηγήματα, είναι συγκινητικά και ανθρώπινα. Αυτό ίσως κάνει το έργο σημαντικό. Δεν είναι φτηνός συναισθηματισμός ούτε σχηματικοί χαρακτήρες απλώς και μόνο για να στηρίξουν το πολιτικό μήνυμα που εμφανίζονται στο αφήγημα, είναι υπαρκτοί, χειροπιαστοί άνθρωποι, που θα μπορούσαν να μην έχουν εθνικότητα, αν και πάντα το μεξικάνικο στοιχείο κυριαρχεί στο έργο του Λατινοαμερικάνου συγγραφέα.

Θα πρέπει να τονίσω εδώ πως δεν είμαι ούτε αντικειμενική, ούτε εμπιστοσύνης. Την ίδια αν όχι μεγαλύτερη συγκίνηση ένιωσα πριν κάποια χρόνια διαβάζοντας το "Κάθισμα του Αετού" αλλά και το "Θάνατο του Αρτέμιο Κρουζ". Δοξάστε τον Κάρλος Φουέντες, λοιπόν.

Το κάθισμα του Αετού

Διαβάζω αυτές τις μέρες τα "Κρυστάλλινα σύνορα" του Κάρλος Φουέντες κι είναι τόση η συγκίνηση που μου προκαλεί αυτό το μυθιστόρημα- συλλογή διηγημάτων, που δε μπορώ παρά να θυμηθώ την απίστευτη γεύση που μου άφησε πριν κάποια χρόνια "Το κάθισμα του Αετού". Το μυθιστόρημα αυτό τα έχει όλα.

Είναι γραμμένο με τη μορφή επιστολών, και δίνει ανάγλυφα την ιστορία μιας χώρας, την ψυχοσύνθεση ενός ολόκληρου λαού κι ας είναι γραμμένο στο μέλλον (2020). Η διαφθορά, η δολοπλοκία και ταυτόχρονα η αυθάδικη πίστη πως όλες οι απατεωνιές του κόσμου είναι απλά ένας τρόπος για να ζήσεις τη ζωή σου, να επιβληθείς, να κάτσεις στο "Κάθισμα του Αετού" είναι κυρίαρχα συστατικά των χαρακτήρων που σε τυλίγουν με τη γοητεία τους. Κυριολεκτικά δεν μπορείς να το αφήσεις κάτω.

Η πολυπλοκότητα της αφήγησης μέσω των επιστολών και η μεστή πλοκή που ξεδιπλώνεται αβιάστα όσο και κρυμμένα, θα το καθιστούσαν από μόνες του ένα εξαιρετικό αφήγημα. Αλλά τελικά, είναι η ικανότητα του Φουέντες να συγκινεί με τα πιο απλά μέσα, που το απογειώνει

Το ένστικτο της Ινές

Ο Κάρλος Φουέντες είναι από τους αγαπημένους μου συγγραφείς, τα αισθήματά μου όμως για «Tο ένστικτο της Ινές», είναι ανάμικτα. Το βιβλίο περιγράφει τον παθιασμένο έρωτα ενός διάσημου μαέστρου και μιας κορυφαίας σοπράνο παράλληλα με την ερωτική συνάντηση ενός άντρα και μιας γυναίκας για πρώτη φορά στην Ιστορία. Οι ρυθμοί του είναι αργοί και μοιάζει περισσότερο φιλοσοφικό κείμενο για τον έρωτα, τον θάνατο και τη σχέση των φύλων παρά πραγματικό μυθιστόρημα. Όλα έχουν μια αλληγορία, μια σήμανση που δίνει άλλη διάσταση με μουσικό υπόβαθρο την «Καταδίκη του Φάουστ» του Μπερλιόζ.

Δεν έχω αντίρρηση για την υποβλητική λογοτεχνία, ούτε με νοιάζει αν κανείς ξεκινά από ένα νόημα ή ένα χαρακτήρα για να αρχίσει να γράφει. Αλλά μερικές φορές καταντά αφόρητη η υπερβολική φιλοσοφία. Το μυθιστόρημα πρέπει να υπηρετεί άλλο θεό, αυτόν της πλοκής και της δράσης, του παραμυθιού. Αν μέσα από αυτό προκύπτουν ερωτήματα, ακόμα καλύτερα. Αν απροκάλυπτα θέτει τις ερωτήσεις, τότε σε ένα βαθμό έχει αποτύχει.

Γι’ αυτό και τα μικτά συναισθήματα. Από την μια πρόκειται για ένα όμορφο κείμενο, από την άλλη δεν μπορεί κανείς πραγματικά να ισχυριστεί πως η λογοτεχνία πρέπει να ακολουθήσει αυτό το δρόμο. Γιατί; Επειδή η λογοτεχνία οφείλει να είναι προσιτή στον αναγνώστη για μπορέσει να επιτελέσει τον πρώτο της στόχο, να διαβαστεί.

Αν αγαπάτε την ανάγνωση φράση προς φράση, αν έχετε όρεξη για ένα βαθύ κείμενο, διαβάστε το. Αν όχι, αν αρχίζετε την διαγώνια ανάγνωση όταν το πράγμα δεν κυλάει, παρατήστε το. Τόσα βιβλία είναι εκεί έξω, κάποιο θα βρεθεί και για μας.