"Το Τούνελ", Ερνέστο Σάμπατο

Αρκεί να πω ότι είμαι ο Χουάν Πάμπλο Καστέλ, ο ζωγράφος που σκότωσε τη Μαρία Ιριμπάρνε· υποθέτω πως όλοι θυμούνται τη δίκη και πως δεν χρειάζονται περισσότερες εξηγήσεις σχετικά με το πρόσωπό μου. 

Αυτή είναι η εναρκτήρια παράγραφος στο Τούνελ του Ερνέστο Σάμπατο, που μας λέει χωρίς περιστροφές τι θα διαβάσουμε. Ο ζωγράφος Χουάν Πάμπλο Καστέλ, αφηγητής και πρωταγωνιστής, μας αφηγείται πώς γνώρισε τη Μαρία Ιριμπάρνε- ήταν η μόνη που πρόσεξε τη λεπτομέρεια που τον ενδιέφερε στον πίνακά του- πώς την ξανασυνάντησε τυχαία, πώς την ερωτεύτηκε και τη ζήλεψε παράφορα και τελικά τη σκότωσε. 

Ο Καστέλ είναι ένας ορμητικός αφηγητής, ένας μοναχικός και ιδιότροπος άνθρωπος, ένας παράφορα ζηλιάρης εραστής. Για τον Καστέλ "η κόλαση είναι οι άλλοι", δεν μπορεί να βρει διαφυγή πουθενά, ούτε παρηγοριά. Δεν μπορεί να καταλάβει τον εαυτό του, ενώ αυτή η κατανόηση είναι που τον καίει πιο πολύ. Αδυνατεί να υπάρξει αν δεν ορίσει τι είναι ο ίδιος, ενώ ταυτόχρονα δυσκολεύεται να ορίσει τα βασικά. Πρόκειται για έναν αναξιόπιστο αφηγητή, με στιγμές τρομερής ενάργειας, που συχνά καταβυθίζεται σε τέτοια βάθη που φτάνει την παράνοια.

Υπήρξε μόνο ένας άνθρωπος που μπορούσε να με καταλάβει. Όμως ήταν ακριβώς ο άνθρωπος που σκότωσα. 

Η γλώσσα του Σάμπατο είναι λιτή και απέριττη, οι προτάσεις έχουν όλες νόημα, το βιβλίο δεν πλατειάζει πουθενά, διαβάζεται μονορούφι. Πρόκειται για ένα αριστούργημα που συμπυκνώνει στις 174 σελίδες του όσα ένας στοχαστής όπως ο Σάμπατο θέλει να πει· μιλάει για την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου, τον παραλογισμό της ανθρώπινης ύπαρξης, το τούνελ στο οποίο μπαίνουμε για να βρούμε τον εαυτό μας κι είναι αμφίβολο αν θα τον βρούμε στην άλλη πλευρά. 

Το Τούνελ (1948) είναι το πρώτο λογοτεχνικό κείμενο του Ερνέστο Σάμπατο που εκδόθηκε και καθιέρωσε το συγγραφέα του σχεδόν αμέσως. Δεν είναι τυχαίο πως το ανακάλυψε ο Καμύ, μιας και πρόκειται για ένα έργο του υπαρξισμού και έχει αρκετές ομοιότητες με τον Ξένο (1942). Ο Σάμπατο σπούδασε Φυσική, δούλεψε στο Ινστιτούτο Κιουρί, όμως μετά τον Δεύτερο Πόλεμο αποφάσισε να αφοσιωθεί στο γράψιμο. Αν και έζησε σχεδόν εκατό χρόνια, έγραψε μόνον τρία μυθιστορήματα,: αυτό, το «Περί Ηρώων και τάφων» και το «Αβαδδών ο εξολοθρευτής» που αποτελούν και μια άτυπη τριλογία. 

Το Τούνελ είναι το πιο πυκνό, δεν αφήνει καμία από τις εμμονές του απέξω, ούτε καν αυτή με τους τυφλούς. Είναι ένα βιβλίο που μπορεί να διαβάζεται ξανά και ξανά και κάθε φορά να αφήνει άλλη αίσθηση, ανάλογα τη φάση ζωής του αναγνώστη. Και η μετάφραση της Κλαίτης Σωτηριάδου τού έδωσε τη νέα πνοή που χρειαζόταν. 

                                                                           Κατερίνα Μαλακατέ

"Το Τούνελ", Ερνέστο Σάμπατο, μετ. Κλαίτη Σωτηριάδου, εκδ. Μεταίχμιο, 2018, σελ174

"Περί ηρώων και τάφων", Ernesto Sabato

Είναι σπάνιες οι φορές που γράφοντας για ένα βιβλίο δεν ξέρω από πού να αρχίσω. Το «Περί Ηρώων και τάφων» είναι μια κορυφαία στιγμή της παγκόσμιας λογοτεχνίας που σε βάζει σε ένα παράλληλο, κατακερματισμένο σύμπαν από το οποίο είναι δύσκολο να βγεις αλώβητος και να μπορέσεις τελικά να μιλήσεις για αυτό με σιγουριά.

Κεντρικός ήρωας (;) ο νεαρός Μαρτίν, ένα δεκαοκτάχρονο αγόρι που μια μέρα σε ένα πάρκο γνωρίζει την Αλεξάνδρα, ένα κορίτσι ένα χρόνο μικρότερό του, αλλά πολύ διαφορετικό. Η νεαρή μπαίνει και βγαίνει στη ζωή του Μαρτίν κατά το δοκούν, κάποτε του δηλώνει ευθαρσώς ότι τον αγαπάει και τον χρειάζεται, άλλοτε τον αφήνει για μέρες σε κατάσταση πανικού. Η Αλεξάνδρα είναι μια ιδιότυπη ηρωίδα, φέρει θαρρείς πάνω της τις αμαρτίες όλης της οικογένειας αλλά ταυτόχρονα είναι ένα πρόσωπο καθαρό και άφθαρτο. Προέρχεται από μια ένδοξη φαμίλια- ο παππούς της ήταν σημαίνον πρόσωπο της επανάστασης- ξεπεσμένης πια, γεμάτη τρελούς, θανάτους και κεφάλια μέσα σε καπελιέρες. Δε θέλει να της μιλούν για τον Φερνάντο και τους τυφλούς.

Αφηγητής ενίοτε, πρωταγωνιστής κάποτε, και τελικά πιο νηφάλιος από όλους ο σαρανταπεντάρης Μπρούνο, ερωτευμένος αρχικά με την Χεορχίνα, τη μαμά της Αλεξάνδρας, και μετά με το κορίτσι,  συμπαρίσταται στον μικρό Μαρτίν στις πίκρες που περνά με την κοπέλα. Ταυτόχρονα ξέρει πολλά, που επιλέγει αν και πότε θα πει. Και τέλος ο Φερνάντο, που γράφει λίγο πριν πεθάνει μια Πραγματεία για τους τυφλούς, την πιο επικίνδυνη Σέκτα στον κόσμο. Αντιπροσωπεύει μια ράτσα ανθρώπων αλλόκοτη και εν πολλοίς παρανοϊκή. Χάνεται μέσα στη συνομωσιολογία και  το πάθος του για την φαυλότητα των τυφλών, αλλά ταυτόχρονα είναι γοητευτικός όπως κάθε παράφρων.

Οι ήρωες δένονται με ένα λεπτό σκοινί ανάμεσα στην ειρωνία και την απόγνωση, το κακό στις πιο άφθαρτες μορφές του κι έπειτα την καθημερινότητα, ως αντίποδα της τρέλας. Έχουν ο καθένας μέσα στον μικρόκοσμο του εγκαθιδρύσει μια δικτατορία του έξω κόσμου που τους καθορίζει, αλλά δεν μπορεί να τους λυτρώσει από την εσωτερική φωτιά. Δεν μαθαίνουμε ποτέ τίποτα για αυτούς, κι όμως ταυτόχρονα ξέρουμε τα πάντα.

Διαβάζοντας σκόρπια κομμάτια από δω κι από κει για τον  Ερνέστο Σάμπατο και τις προσωπικές του εμμονές με τους τυφλούς, το τοπίο για το «Περί Ηρώων και Τάφων» θόλωσε αντί να διευκρινιστεί. Ξέρω πάντως πως είναι ένα μυθιστόρημα που θα δουλέψει ύπουλα μέσα μου τα επόμενα χρόνια και θα χρειαστεί να ξαναδιαβαστεί.

«Περί Ηρώων και τάφων», Ερνέστο Σάμπατο, μετ. Μανώλης Παπαδολαμπάκης, εκδ. Εξάντας, 1986, σελ.614


Υ.Γ. Το "Περί Ηρώων και τάφων" αποτελεί το δεύτερο κομμάτι μιας άτυπης τριλογίας που ξεκινά με το "Τούνελ" και ολοκληρώνεται με το "Αβαδδών ο εξολοθρευτής". Παρ' όλο που το "Τούνελ" το έχω διαβάσει πολύ παλιά, δεν είχα καμία δυσκολία να παρακολουθήσω τη ροή της ιστορίας ή να θυμηθώ σημαντικά πράγματα.