"Η πορεία της Μίνα", Yōko Ogawa 小川 洋子

 

Αγοράστε το εδώ

Αγαπώ την Γιόκο Ογκάουα, η γραφή της, ακριβής και μετρημένη, ο τρόπος της να κάνει την απλότητα αισθαντική, η μίξη στις ιστορίες της μιας Ιαπωνίας χιλιάδων χρόνων αλλά ταυτόχρονα και μιας δυτικής Ιαπωνίας, με συναρπάζουν. Νιώθω πως έχουμε κάτι κοινό με τους Ιάπωνες, αν και ταυτόχρονα μοιάζουν όλα τόσο μακρινά και ανοίκεια. Για αυτό έχω διαβάσει (και θα ξαναδιαβάσω) όλα τα βιβλία της που κυκλοφορούν στα ελληνικά, με κορυφαίο για μένα το «Άρωμα πάγου». Μέχρι πριν λίγα χρόνια η αγγλοσαξονική αγορά δεν είχε ανακαλύψει την Ογκάουα, και στα καθ’ ημάς οι εκδόσεις Άγρα μετέφραζαν τη συγγραφέα από τα Ιαπωνικά. Όμως το 2020 η Ογκάουα ήταν υποψήφια για το Διεθνές Booker με τη μετάφραση της «Αστυνομίας της μνήμης» στα Αγγλικά, ενός βιβλίου που είχε πρωτοκυκλοφορήσει στα Ιαπωνικά το 1994. Έτσι άρχισε η ροή των μεταφράσεων της στα Αγγλικά και εδώ αρχίσαμε να τη μεταφράζουμε από τη μετάφραση. Στην «Αστυνομία της μνήμης», αλλά πολύ περισσότερο σε τούτο εδώ το βιβλίο, την «Πορεία της Μίνα» η διαφορά είναι εμφανής. Το κείμενο παραμένει σφιχτό αλλά χάνει τη μελαγχολική λάμψη του και στεγνώνει, σχεδόν απορείς γιατί διαβάζεις αυτή την ιστορία. Ενώ φυσικά ξέρεις γιατί, γιατί παρακολουθείς ένα κορίτσι να μεγαλώνει σε αυτή την ενδιάμεση Ιαπωνία.

Η πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια και πρωταγωνίστρια, Τομόκο, είναι 12 χρονών και αναγκάζεται για έναν χρόνο να πάει να μείνει με την οικογένεια της αδελφής της μητέρας της. Και μαγεύεται. Ο θείος της είναι ένας κούκλος που έχει ένα τέταρτο δυτικό αίμα, η μητέρα του είναι μισή Γερμανίδα, το σπίτι είναι δυτικού τύπου κι έχει έναν ζωολογικό κήπο όπου ζει μια ιπποπόταμος- νάνος, η Ποτσίκο, τρώνε ιαπωνικά φαγητά αλλά πού και πού, στις εορταστικές περιπτώσεις τρώνε και δυτικά. Πάνω από όλα όμως η Τομόκο γίνεται κολλητή φίλη με τη Μίνα, την κατά έναν χρόνο μικρότερη ξαδέλφη της, ένα ασθματικό κοριτσάκι που νοσηλεύεται συχνά, που έχει δωμάτιο για φωτόλουτρα μες στο σπίτι, και λατρεύει τα σπίρτα και τα βιβλία. Η φιλία αυτή την καθορίζει και στην ουσία αλλάζει την κατεύθυνση της ζωής της.

Δεν είμαι σίγουρη πως αν διάβαζα πρώτα αυτό το βιβλίο θα πάθαινα την εμμονή που έχω με την Ογκάουα. Μάλλον θα μου φαινόταν μέτριο, σαν να του λείπει κάτι, κάτι βασικό που δυσκολεύομαι να το προσδιορίσω. Φυσικά και δεν γίνεται τίποτα από άποψη πλοκής, μα αυτό δεν είναι το θέμα. Σαν να χάνει λίγη από τη μαγεία της η γραφή της, και δεν ξέρω αν γι’ αυτό ευθύνεται απλά το γεγονός πως δεν είναι μεταφρασμένο από το ιαπωνικό πρωτότυπο.

            Κατερίνα Μαλακατέ

"Η πορεία της Μίνα", Γιόκο Ογκάουα, μτφ. Άννα Παπασταύρου, εκδ. Πατάκη, 2023, σ. 365

 

"Η αστυνομία της μνήμης", Yôko Ogawa ( 小川 洋子)

 

Συγκλονιστικό. Αυτή είναι η σκέψη που μου έμεινε στο μυαλό τελειώνοντας την «Αστυνομία της μνήμης» της Γιόκο Ογκάουα. Ένα βιβλίο δυστοπικό, που σε αποκοιμίζει με τη γλύκα των πρωταγωνιστών του, τόσο που σχεδόν δεν καταλαβαίνεις τη φρίκη που περικλείει. Κι έτσι οι τελευταίες γραμμές του, παρότι εντελώς αναμενόμενες, σε χαστουκίζουν χωρίς έλεος. 

Σε ένα νησί, τα πράγματα σιγά σιγά εξαφανίζονται, περνάνε στη λήθη, κανείς δεν τα θυμάται, ούτε τη λέξη που τα χαρακτηρίζει ουτε την ουσία τους, και σε κανέναν δεν λείπουν. Εκτός από τους ελαττωματικούς, αυτούς που δεν μπορούν να ξεχάσουν, που θυμούνται τα πουλιά, και τα τριαντάφυλλα και τα ημερολόγια, και τα μυθιστορήματα. Αυτούς τους κυνηγά η αστυνομία της μνήμης και τους εξαφανίζει. Η κεντρική ηρωίδα και αφηγήτρια είναι συγγραφέας. Η μητέρα της που ήταν γλύπτρια ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που κλήτευσε κι έπειτα εξαφάνισε η αστυνομία της μνήμης. Ζει μόνη, αν εξαιρέσεις έναν γέρο που είναι φίλος της, και ζει σε ένα καράβι, αν και τα φεριμποτ εξαφανίστηκαν κι εκείνος ήταν καπετάνιος σε ένα φέριμποτ. Όταν ο Ρ., ο επιμελητής της αφηγήτριας, της αποκαλύπτει πως μπορεί να θυμάται, εκείνη αποφασίζει πως πρέπει να τον κρύψει για να τον σώσει. Κι έτσι τον εξαφανίζει σε ένα δωμάτιο ανάμεσα στους ορόφους του σπιτιού της, που μοιάζει να αιωρείται. 

Τα θέματα που προκύπτουν είναι πολλά, αφορούν τη μνήμη και τον θάνατο, την αγάπη και τον έρωτα και το τι είναι σημαντικό στη ζωή. Αλλά φυσικά το βασικό ζήτημα είναι η απολυταρχία, ο έλεγχος της εξουσίας, πως συνηθίζουμε σιγά να παραδίδουμε τις ελευθερίες μας, να θεωρούμε αυτονόητους τους περιορισμούς. Πως εξαφανιζόμαστε χωρίς να μπορούμε να κάνουμε τίποτε για αυτό. Το βιβλίο ασχολείται και με κάτι άλλο πολύ σοβαρό, Η Ογκάουα ψάχνει να βρει τι είναι εκείνο που νοηματοδοτεί το πέρασμά μας από αυτή τη ζωή, ποιος μπορεί και ποιος δεν μπορεί να αντεπεξέλθει στην πρόκληση και να υπάρξει. Και τελικά, ποιους αγαπάμε, ποιοι είναι η οικογένειά μας, ακόμα κι αν δεν είναι συγγενείς, πώς ο θάνατος μπορεί να μην είναι το δυσκολότερο κομμάτι. Τουλάχιστον όχι για αυτόν που πεθαίνει. 

Αγαπώ τη γράφη της Γιόκο Ογκάουα, της λείπουν όλα τα περιττά. Ακροπατεί ανάμεσα στη φρικτή πραγματικότητα και τη φαντασία. Σε αυτό το μυθιστόρημα, που γράφτηκε το 1994, είναι πραγματικά στα καλύτερά της. Δεν περισσεύει ούτε μια λέξη, κι ας μην γίνεται τίποτα. Η Ογκάουα έχει μοναδική ικανότητα χωρίς να εγκαταλείπει την Ιαπωνία, κι ενώ συνεχίζει να γράφει αποκλειστικά στα ιαπωνικά, να γράφει μυθιστορήματα που μοιάζουν άχρονα και χωρίς τόπο, αν και σε αφορούν βαθιά και δεν μπορείς να τα ξεχάσεις.   

                                                   Κατερίνα Μαλακατέ

"Η αστυνομία της μνήμης", Γιόκο Ογκάουα, μετ. Χίλντα Παπαδημητρίου, εκδ. Πατάκη, 2020, σ. 372

Υ.Γ. 42 Αν και γενικά η ιδέα πως το βιβλίο δεν μεταφράστηκε από τα Ιαπωνικά δεν με ενθουσιάζει, η Χίλντα Παπαδημητρίου έκανε εξαιρετική δουλειά, και σε καμία στιγμή δεν ένιωσα πως το κείμενο ξεφεύγει από τη γνώριμη γραφή της Ογκάουα που ξέρουμε στα ελληνικά από μεταφράσεις από τα ιαπωνικά του Παναγιώτη Ευαγγελίδη για τις εκδόσεις Άγρα. 

"Ο αγαπημένος μαθηματικός τύπος του καθηγητή", Yoko Ogawa

Ιδιαίτερη πάντα η γραφή της Γιόκο Ογκάουα, που κατοχυρώθηκε στις αγαπημένες μου έπειτα από το "Άρωμα πάγου". Μια διαφορετική φωνή που εκφράζει την νέα γενιά Ιαπωνικής λογοτεχνίας, πατώντας στο παλιό αλλά με το βλέμμα στραμμένο στο καινούργιο. "Ο αγαπημένος τύπος του καθηγητή" είναι ένα βιβλίο που ισορροπεί θαυμάσια ανάμεσα στα μαθηματικά και την λογοτεχνία, χωρίς ούτε το ένα ούτε το άλλο να χάνει την χάρη του. 

Η αφηγήτρια είναι μια τριαντάχρονη οικιακή βοηθός που πιάνει δουλειά στο σπίτι ενός εξηντατετράχρονου καθηγητή μαθηματικών που είναι δοσμένος στην επιστήμη του. Ο καθηγητής έπαθε ένα ατύχημα πριν κάποια χρόνια κι έτσι η μνήμη του για τα πρόσφατα γεγονότα δεν κρατά παρά 80 λεπτά. Όμως η ικανότητα του να λύνει μαθηματικά προβλήματα ανώτερου επιπέδου παρέμεινε απείραχτη. Η οικιακή βοηθός προσπαθεί να τον βοηθήσει, αρχίζει να τον συμπαθεί ακόμα κι αν ξέρει πως κάθε πρωί δεν την αναγνωρίζει, πως θα πρέπει να του δείξει το χαρτάκι με το σκίτσο της που κρέμεται από το σακάκι του για να καταλάβει ποιά είναι. 

"Εντούτοις, μιας και μιλάω για τα ρούχα εκείνο που πιο πολύ με έκανε να σαστίσω ήταν ο αριθμός των χάρτινων σημειωμάτων που κρέμονταν σχεδόν παντού πάνω στο κοστούμι του. Ήταν καρφιτσωμένα στο πέτο, τα μανίκια, τις τσέπες, τα στριφώματα, τη ζώνη του παντελονιού, τις κουμπότρυπες κι όπου αλλού μπορούσε να φανταστεί κανείς".

Παρά τις αντίξοες συνθήκες ανάμεσα στην οικιακή βοηθό και τον καθηγητή αναπτύσσεται μια σχέση τρυφερή, η οποία βαθαίνει όταν ο καθηγητής γνωρίζει τον μικρό της γιο που τον βαφτίζει ρουτ, γιατί το σχήμα του κεφαλιού του του θυμίζει το σύμβολο της τετραγωνικής ρίζας. 

Το βιβλίο με έκανε να θυμηθώ κάποια από τα βασικά μαθηματικά μου, κατάφερε να μου κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον. Το γράψιμο της Ογκάουα έχει την ικανότητα να σε κάνει να νιώθεις οικεία με τους ήρωες κι αυτά που συμβαίνουν, κι ας κρατά τις αποστάσεις της, σαν γνήσια Γιαπωνέζα. Το θεωρώ κατώτερο από το "Άρωμα πάγου", όμως αν έπρεπε να βάλω πρόσημο στην ανάγνωση, θα ήταν σίγουρα θετικό. Η γητειά των κομψών μαθηματικών σε συνδυασμό με ένα ατόφιο λογοτεχνικό ταλέντο. 

"Μια πραγματικά ορθή απόδειξη, με τέλεια σταθερότητα και ευκαμψία και χωρίς την παραμικρή ρωγμή είναι κάτι που δημιουργεί μια αρμονία χωρίς αντιφάσεις. Υπάρχουν άπειρες αποδείξεις που ακόμα και χωρίς το παραμικρό λάθος είναι τόσο κραυγαλέες και άσχημες που καταντάνε εκνευριστικές. Καταλαβαίνετε άραγε; Όσο αδύνατο είναι να εξηγήσει κανείς γιατί τα αστέρια είναι όμορφα, άλλο τόσο είναι και να εκφράσει την ομορφιά των μαθηματικών."

"Ο αγαπημένος μαθηματικός τύπος του καθηγητή", Γιόκο Ογκάουα, μετ. Παναγιώτης Ευαγγελίδης, εκδ. Άγρα, 2010, σελ. 293

"Άρωμα πάγου", Yoko Ogawa

    Ένα βιβλίο για την απώλεια είναι το «Άρωμα πάγου» της Γιόκο Ογκάουα. Για τη συνειδητοποίηση πως οι άνθρωποι που αγαπάμε δεν είναι κατ’ ανάγκη αυτοί που ξέρουμε με τον πιο διεξοδικό τρόπο, για το πένθος στις πολλές μορφές του, για το ίδιο το συναίσθημα της αγάπης που είναι προσωπικό και αφορά κυρίως αυτόν που το νιώθει.

   Η Ρυόκο είναι μια νεαρή γυναίκα που μαθαίνει ξαφνικά πως ο σύντροφός της, ο αρωματοποιός Χιρογιούκι, αυτοκτόνησε. Μέσα στο πένθος και γνωρίζοντας την οικογένεια του καλού της που δεν είχε δει ως τότε, καταλαβαίνει πως ήξερε πολύ λίγα πράγματα για τον άνθρωπο με τον οποίο συζούσε. Εκείνη τον αγαπούσε για την τακτικότητα, τις ευαισθησίες του, την ικανότητα να φτιάχνει αρώματα και να συγκρατεί ένα σωρό λεπτομέρειες για αυτά. Ανακαλύπτει όμως πως υπήρξε στα μαθητικά του χρόνια μια μαθηματική ιδιοφυΐα, πως ήταν άσος στο πατινάζ ενώ σε κείνη έλεγε πως δεν αθλούνταν γιατί μικρός είχε βγάλει το γοφό του, πως ο αδελφός του που τόσο του μοιάζει εμφανισιακά και στη μυρωδιά, δεν είναι αυτός.

    Η κοπέλα ψάχνοντας να βρει απαντήσεις θα φτάσει ως την Πράγα, αλλά κυρίως θα κοιτάξει μέσα της, σε μια σπηλιά από κείνη που κρύβει τα πραγματικά συναισθήματα για να κατορθώσει να επαναπροσδιορίσει τον εαυτό της και τη σχέση της με την απώλεια, όχι να ξεχάσει αλλά να αποδεχθεί. Το μυθιστόρημα είναι ευκολοδιάβαστο, διολισθαίνει ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό με έναν τρόπο ρέοντα και ταυτόχρονα σαφή, μαγεύει με τον τρόπο που χειρίζεται ένα ζήτημα πολύ ευαίσθητο, σχεδόν ακραία λογοτεχνικό∙ η αφορμή είναι ο θάνατος, αλλά το πραγματικό θέμα είναι η μνήμη.

     Με κάποιον υπόγειο τρόπο, παρ’ όλο που είναι ένα μοντέρνο βιβλίο, κουβαλά μέσα του την αίσθηση της Ανατολής. Ξεχνάς και δεν ξεχνάς πως το γράφει Γιαπωνέζα, περίπου όπως φαντάζομαι είναι η αληθινή Ιαπωνία του σήμερα. Μιλάμε για γραφή γυναικεία, όπως θα έπρεπε να είναι, που ξέρει όμως τις σιωπές και δίνει στον πόνο μια νέα διάσταση, κοντινή μας αλλά ταυτόχρονα αποστασιοποιημένη και μακρινή από την ελληνική φύση που τουλάχιστον σε ένα πρώτο επίπεδο θα ξεσπούσε σε κλάματα και οδυρμούς. Είναι μια καλή πραγματεία στη λύπη.

«Άρωμα πάγου», Γιόκο Ογκάουα, μετ. Παναγιώτης Ευαγγελίδης, εκδ. Άγρα, 2007, σελ. 321