"Ragtime", E.L. Doctorow

Αγαπώ πολύ τον Ε.Λ. Ντοκτορόου, μου αρέσει ο τρόπος που μπερδεύει αληθινά και μυθοπλαστικά γεγονότα στα μυθιστορήματά του, που πιάνεται από ένα συμβάν και φτιάχνει μια ψευδοιστορία. Στο Ραγκτάιμ αυτή η τακτική φτάνει στα άκρα, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί πάρα πολλές πραγματικές φιγούρες, ανάκατες με μη πραγματικές, στήνει ένα σύμπαν στην Αμερική στις αρχές του προηγούμενου αιώνα που μοιάζει τόσο πληθωρικό, τόσο εντυπωσιακό· ώρες ώρες δεν μπορείς να το κατανοήσεις. 

Στο Ραγκτάιμ πρωταγωνιστεί μια λευκή οικογένεια, και αφηγητής μας είναι ο γιος, οι υπόλοιποι είναι απλά η Μητέρα, ο Πατέρας, ο Μικρός αδελφός. Γύρω τους στήνεται ένα γαϊτανάκι πραγματικών γεγονότων, και πραγματικών ιστορικών προσώπων. Κυριαρχεί ο Χάρι Χουντίνι, που πρέπει να ενθουσιάζει τον συγγραφέα, αλλά γνωρίζουμε και τον Χένρι Φορντ, την αναρχική Έμμα Γκόλνταμ, τον Φρόιντ, τον Ρόμπερτ Πίρι, την socialite και καλλονή της εποχής Έβελιν Νέσμπιτ . Πάνω από 25 ήρωες περνάνε από τις σελίδες του μυθιστορήματος. Πιο ενδιαφέρουσες οι ιστορίες με τον Χουντίνι, και αυτή του άπορου Τάτεχ, Εβραίου εργάτη που έχει μια πανέμορφη κόρη και τελικά καταφέρνει να φτιάξει τη ζωή του μέσω του κινηματογράφου. Αλλά και η τελική, αυτή με πρωταγωνιστή έναν μαύρο πιανίστα του Ραγκτάιμ, που τα βάζει με το Πυροσβεστικό σώμα όταν τον προσβάλλουν και επαναστατεί χάνοντας τα πάντα. 

Όλοι αυτοί οι άνθρωποι αλλά και οι καταστάσεις δίνουν την εικόνα μιας μεταιχμιακής εποχής. Τα ανθρώπινα δικαιώματα δημιουργούν αναβρασμό, οι μαύροι, οι γυναίκες, είναι ακόμα σε μια κατάσταση οριακή: δεν είναι δούλοι, δεν είναι ακριβώς ισότιμοι με τον λευκό άντρα. Παράλληλα συμβαίνουν ένα σωρό φαντασμαγορικά πράγματα, η εκβιομηχάνιση των πάντων, φοβερές νεοτερικότητες, το αεροπλάνο, ο κινηματογράφος, απίστευτη αναταραχή, συνεχείς αλλαγές. Όλα προμηνύουν τον πανικό που θα ακολουθήσει.

Είναι σχεδόν ακατόρθωτο να μιλήσεις για το Ραγκτάιμ, πόσο μάλλον να το γράψεις. Ο συγγραφέας του έβαλε απίστευτη μαστοριά, έμπλεξε κόσμους ολόκληρους, έδωσε μια τοιχογραφία, χωρίς να αφήνει τον αναγνώστη ποτέ χωρίς πλοκή ή ενδιαφέρον. Ο Ντοκτορόου σε αυτό το μυθιστόρημα μοιάζει πιο πολύ σαν να φτιάχνει ταινία, ενθουσιάζεται από τις εικόνες, από την ατμόσφαιρα, από την άνεση. Ταυτόχρονα κατορθώνει να εστιάσει και στα μεγάλα ζητήματα της εποχής που θα επηρεάσουν τη ζωή του ανθρώπινου γένους από τότε και στο εξής. Και το να καταφέρει κανείς να κάνει και τα δύο αυτά μαζί, δεν είναι και μικρό επίτευγμα. 

                                                                        Κατερίνα Μαλακατέ

"Ραγκτάιμ", Ε. Λ. Ντοκτόροου, μετ. Γιώργος Μαθόπουλος, Γιάννης Γαλάτης, εκδ. Επιλογή, 1993, σελ. 349

"Στρατιά", E.L.Doctorow

Σας έχω πει πως είμαι η Σκάρλετ Ο’ Χάρα; Έχω διαβάσει τόσες φορές ως παιδί το "Όσα παίρνει ο άνεμος" που ξέρω κάθε κουβέντα του ξεροκέφαλού της, κάθε κουρτίνα που έκανε φόρεμα. Πήρα την "Στρατιά" χωρίς να έχω ιδέα, απλά και μόνον γιατί είχα καιρό να διαβάσω Ντοκτορόου- βιβλία καινούργια δεν βγαίνουν πολλά και μια καλή μου φίλη το διάβαζε εκείνη τη στιγμή με βουλιμία. Ζήλεψα κοινώς. Και βρέθηκα να είμαι πάλι η Σκάρλετ. Μια μεταμοντέρνα Σκάρλετ βεβαίως, γιατί ο ίδιος ο συγγραφέας παραδέχεται πως η έμπνευση να γυρίσει στον Αμερικάνικο Εμφύλιο και τον στρατηγό Σέρμαν ήταν ο πόλεμος στο Ιρακ. 

Στην "Στρατιά" λοιπόν ο Ντοκτορόου δουλεύει με τον αγαπημένο του τρόπο, παίρνει ένα αποδεδειγμένο ιστορικό γεγονός και του αλλάζει τα πέταλα. Φανταστικοί χαρακτήρες, ιστορικά πρόσωπα, όλα μπλέκονται και δίνουν ένα μεγάλο ηχηρό μήνυμα: ο πόλεμος είναι μια αγριότητα, στην οποία όμως η ανθρώπινη φύση είναι εντελώς παράλογα συνηθισμένη.

Εκείνη τη στιγμή του φόβου, η μορφή του γιατρού καταγράφηκε ανεξίτηλα στο νου της Έμιλι. Ήταν ένας κοντός, καλοβαλμένος, που έμοιαζε ανέγγιχτος από το μακελειό γύρω του. Πάνω από το αμπέχονό του φορούσε μια λαστιχένια ποδιά και στο χέρι κρατούσε ένα ματωμένο πριόνι

Οι κεντρικοί χαρακτήρες του μυθιστορήματος είναι ο  Βρέντε Σαρτόριους, ένας σκληροτράχηλος γιατρός που μπορεί να ακρωτηριάσει γρηγορότερα από οποιονδήποτε άλλο, η Έμιλι Τόμσον, κοπέλα της καλής κοινωνίας του Νότου που τον ακολουθεί σε μια παρόρμηση μετά το θάνατο του πατέρα της και κάνει την νοσοκόμα του, η Περλ, μια λευκή νέγρα που είναι λέφτερη, ο Άρλι, ένας στρατιώτης του Νότου, και ο ίδιος ο Σέρμαν. Οι σκηνές του πολέμου είναι φρικαλέες, το θέμα της απελευθέρωσης των σκλάβων διερευνάται σε όλες τι δύσκολες πτυχές του και ο Πόλεμος είναι Πόλεμος, πλανάται πάνω από τα κεφάλια όλων, λογικών και παράλογων. 

Αγαπημένος μου χαρακτήρας η Περλ, η τολμηρή,  πανέξυπνη και γεμάτη συμπόνια δεκαπεντάχρονη λευκή νέγρα που συμβολίζει με ενάργεια όλη την τρέλα και τον παραλογισμό της δουλείας και του διαχωρισμού των ανθρώπων. Η Περλ είναι το σύμβολο του αντιρατσισμού, η μπάσταρδη γενιά της είναι όμορφη και λέφτερη. Η Περλ είναι το μέλλον. 

Αγαπώ την γραφή του Ντοκτορόου γιατί κατορθώνει να στηρίζεται στα ιστορικά γεγονότα και φτιάχνει αληθινή λογοτεχνία. Όχι όπως στα καθ΄ ημάς, όπου ιστορικό μυθιστόρημα σημαίνει ψευτοσυγκίνηση, κουρτινάκια και γλυκό του κουταλιού, αλλά όπως θα έπρεπε να είναι. Ιστορικό μυθιστόρημα για τον Ντοκτορόου σημαίνει χαρακτήρες, άνθρωποι που ψάχνουν μέσα από ένα συγκεκριμένο γεγονός ή ιστορική συγκυρία να ορίσουν τον εαυτό τους. 

Διάβασα τυχαία την στρατιά, χωρίς να την έχω στο πρόγραμμα. Και την αγάπησα. Ένας Ντοκτόροου που αγαπώ ακόμα. 

                                                                                      Κατερίνα Μαλακατέ

"Στρατιά", Ε.Λ. Ντοκτορόου, μετ. Ανδριάννα Καλφοπούλου, εκδ. Πόλις, 2010, σελ. 420

Υ.Γ. 42 Οι υποσημειώσεις είναι στο υποσέλιδο, κάτι πρωτόγνωρο για εκδόσεις Πόλις. Η έκδοση έχει κάποια ορθογραφικά και τυπογραφικά. Τον πρόλογο δεν τον διάβασα. 

"Χόμερ και Λάνγκλευ", E.L.Doctorow

Το «Χόμερ και Λάνγκλευ» είναι ένα εξαιρετικό βιβλίο∙ δεν είναι ένα αριστούργημα, όπως «Το βιβλίο του Ντάνιελ», έχει όμως ψήγματα μεγαλείου, ιστορία δεμένη αριστοτεχνικά και χαρακτήρες που κολλούν στην μνήμη, τους σκέφτεσαι για καιρό μετά την ανάγνωση.

Κατά την προσφιλή του συνήθεια, ο Ντοκτόροου ξεκινά και σε αυτό το μυθιστόρημα από μια αληθινή ιστορία κι έπειτα αφήνει την φαντασία του αχαλίνωτη να αυτοσχεδιάσει πάνω σε γεγονότα και ήρωες, να μεγαλώσει δυο στιγμές, να μικρύνει κάποιες άλλες, να γράψει ένα βιβλίο βαθύτατα ανθρώπινο, κοινωνικό, πολιτικό- μόνο ιστορικό δεν το λες τελικά. Εδώ βάση είναι η ιστορία των αδελφών Κόλλυερ, δυο μυθικών μορφών της Νέας Υόρκης- ο ένας τυφλός, ο άλλος μισότρελος από τα αέρια μουστάρδας που «έφαγε» στο Πρώτο Παγκόσμιο- που έζησαν σε μια έπαυλη στην Πέμπτη Λεωφόρο που κληρονόμησαν από τους δικούς τους και μετέτρεψαν σε ένα απίστευτο αχούρι με στοίβες εφημερίδων, μια Φορντ Τ να μουχλιάζει μες στο σαλόνι, ένα ορυμαγδό από σκουπίδια που μάζευε ο Λάνγκλευ και τελικά κατέληξαν να τους πλακώσουν.

Αφηγητής ο τυφλός Χόμερ, άντρας βαθιά διαισθητικός, μουσικός, που έζησε  μια περιορισμένη ζωή λόγω της αναπηρίας του, αλλά μαζί με τον αδελφό του έφτιαξε ένα ζευγάρι αντισυμβατικότητας. Ο Λάνγκλευ, που αρέσκεται να μαζεύει ο,τι βρει, που πιστεύει πως για όλους μας υπάρχει ο Αντικαταστάτης, που τα βάζει με την Τράπεζα και την Εταιρία Ύδρευσης και Ηλεκτροδότησης, που παρασέρνει τον αδελφό του σε καταγώγια, που οργανώνει χορούς την εποχή της ποτοαπαγόρευσης και μπλέκει με τους χίπις περίπου μισό αιώνα μετά, είναι μια φιγούρα εντελώς μυθιστορηματική. Το βιβλίο το διατρέχει η Πολιτική και η Ιστορία και κυρίως ο Πόλεμος, σαν σκιά και σαν φάρσα, που παρασέρνει τις ζωές των ανθρώπων κι όμως αυτοί συνεχίζουν να επιζούν.

Το όλο εγχείρημα μοιάζει πολύ σαν μια παραβολή της ίδιας της ιστορίας της αμερικάνικης κοινωνίας τον 20^ο αιώνα, οι κατά τα άλλα εξαιρετικά συμπαθείς χαρακτήρες, άγονται και φέρονται ανάμεσα στην προσωπική τους εκκεντρικότητα και την μανία για όλο και περισσότερα πράγματα γύρω τους και την πνοή των ιστορικών γεγονότων που τους παρασέρνουν. Αυτά μαζί με τις αδηφάγες υπηρεσίες «κοινωνική ωφέλειας» και συσσώρευσης πλούτου.

Ο Ε.Λ. Ντοκτόροου είναι ένας εκπληκτικός συγγραφέας. Έχει αφηγηματική δεινότητα, την ικανότητα να βλέπει την ιστορία από άλλο μάτι αλλά κυρίως μια αξεπέραστη ικανότητα να διεισδύει στην ανθρώπινη ψυχή και να φτιάχνει ήρωες που πατούν "εδώ" για να μας πετάξουν με φόρα "εκεί". Κι αν το ελληνικό αναγνωστικό κοινό κάπως τον έχει παραμελήσει, ήρθε ο καιρός να τον ανακαλύψει.

«Χόμερ και Λάνγκλευ», Ε.Λ. Ντοκτόροου, μετ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Πατάκη, 2013, σελ. 285

Υ.Γ. 42 Ούτε κι εγώ θα τον είχα ανακαλύψει, αν, περίπου μισό χρόνο πριν, «η μυθική μορφή των σόσιαλ μίντια» -κατά Ανταίο Χρυσοστομίδη και προσφιλής μου συνέταιρος - Librofilo δεν μου είχε επιστήσει την προσοχή μια μέρα που περιδιαβαίναμε στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων Πόλις. (Κοινώς με ένα βλέμμα με ανάγκασε να πάρω τον Ντάνιελ)     

«Το βιβλίο του Ντάνιελ», E.L. Doctorow

«Το βιβλίο του Ντάνιελ», είναι ένα πραγματικά εξαιρετικό μυθιστόρημα. Βασισμένο σε ιστορικά γεγονότα όχι μόνο δεν πνίγεται από αυτά, αλλά τα αναδεικνύει μέσα από τη μυθοπλασία, από αυτή τη φωνή που μπορεί να κινήσει το ενδιαφέρον για τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα με τρόπο μοναδικό, την λογοτεχνική. Από τα σπάνια βιβλία που μαζί με το πραγματολογικό υλικό παραδίδει και μαθήματα τέχνης.

Το βιβλίο είναι στηριγμένο στην πραγματική ιστορία των Ρόζενμπεργκ (εδώ ονομάζονται Άιζακσον), ένα ζευγάρι αριστερών που το 1953 εκτελέστηκαν στην ηλεκτρική καρέκλα για εσχάτη προδοσία (έδωσαν το μυστικό της ατομικής βόμβας στους Σοβιετικούς). Ήταν ουσιαστικά οι μόνοι άνθρωποι που έφτασαν ως την εκτέλεση για τέτοιο αδίκημα στην Αμερική και η δίκη τους ένα από τα βασικά στηρίγματα του Μακάρθυ για να φτάσει στο απόγειο της τρέλας του.

Ο Ντάνιελ είναι ο μεγαλύτερος γιος του Πολ και της Ροσέλ Άιζακσον και τον βρίσκουμε στα είκοσί του, φοιτητή, πατέρα ενός παιδιού, να προσπαθεί να δέσει τα κομμάτια της ιστορίας της δικής του, των γονιών του και της Αμερικής. Ο μυθιστορηματικός χρόνος είναι ρευστός, από παράγραφο σε παράγραφο μπορούμε να βρεθούμε από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου στο 1967. Η αφήγηση είναι πότε πρωτοπρόσωπη και πότε τριτοπρόσωπη αλλά πάντα αφηγητής παραμένει ο ίδιος ο Ντάνιελ, ένα παιδί που είδε τους γονείς του να εκτελούνται σε πολύ νεαρή ηλικία, που προσπαθεί να τους απομυθοποιήσει, αλλά και να κρατήσει το μύθο τους, να πενθήσει αλλά και να αποσυνδεθεί πια από το πένθος. Ένας άντρας που προσπαθεί να βρει τα πατήματά του ανάμεσα στην πολυαγαπημένη του αλλά βαθιά διαταραγμένη αδελφή του Σούζαν (που είναι σε ψυχιατρική κλινική για απόπειρα αυτοκτονίας), την πολιτική σκηνή του του '60 αλλά κι αυτή του '50, στα προσωπικά του βιώματα, εξαιρετικά οδυνηρά φυσικά, που η θετή του οικογένεια αν και στάθηκε εξαιρετικά απέναντι του, δεν μπόρεσε να μετριάσει.

Ο Ντάνιελ ήταν ακόμα παιδί όταν εκτελέστηκαν οι γονείς του, αλλά μεγάλο παιδί. Καταλάβαινε αλλά όχι τα πάντα. Στα μάτια του οι γονείς του έχουν και δεν έχουν την χροιά μάρτυρα. Τους αγαπούσε μέχρι τρέλας, όπως και τη Σούζαν, αλλά προσπαθεί με κάποιο τρόπο να αποκοπεί από αυτούς. Το κορυφαίο στο βιβλίο είναι πως δεν υπάρχουν απαντήσεις, η κάθαρση δεν έρχεται ποτέ, η λύση είναι ανύπαρκτη. Σε μια Αμερική που παλινωδεί ανάμεσα στην λατρεία της Ντίσνειλαντ και την πολιτική αναστάτωση, ακόμα και η συνάντηση με τον καταδότη των γονιών του κι άλλοτε καλύτερό τους φίλο, είναι μια ψυχρολουσία.

Ο Ντόκτοροου φαντάζει με αυτό και μόνο το βιβλίο (γραμμένο το 1971) ως κορυφαία φιγούρα πολιτικού συγγραφέα της Αμερικής. Χειρίζεται θέματα όπως ο μακαρθισμός, ο ψυχρός πόλεμος, ο κομμουνισμός στις Η.Π.Α., οι αντιπολεμικές ενέργειες κατά την περίοδο του Βιετνάμ, με ενάργεια και νηφαλιότητα. Δεν είναι πολύ γνωστός στην Ελλάδα κι ίσως θα έπρεπε να γίνει, ακόμα και τόσα χρόνια μετά.

«Το βιβλίο του Ντάνιελ», Έντγκαρ Λώρενς Ντοκορόου, μετ. Παντελής Κοντογιάννης, εκδ. Πόλις, 2006, σελ. 474