"Γκαλβέιας", José Luís Peixoto

Αν με ρωτούσαν πώς μου φάνηκε το «Γκαλβέιας» του Χοσέ Λουίς Πεϊσότο θα απαντούσα: «πολύ ιδιαίτερο». Ένα βιβλίο που αψηφά θαρρείς όλους τους νόμους του μυθιστορήματος, κι όμως κατορθώνει να κρατά το ενδιαφέρον αμείωτο. Ίσως να φταίει η αρτιότητα της γραφής, η ικανότητα του Πεϊσότο να στήνει σκηνές και σκηνικά. Μπορεί να είναι ο τρόπος που ο συγγραφέας μιλά για τα πιο φριχτά βίαια γεγονότα με ψυχραιμία σχεδόν ποιητική· αποστασιοποιημένος και λυρικός ταυτόχρονα. 

Σε ένα Πορτογαλικό χωρίο, το Γκαλβέιας, πέφτει ένα άγνωστο αντικείμενο και δημιουργεί έναν κρατήρα. Το γεγονός δεν επηρεάζει τη ζωή του χωριού παρά μόνον με έναν τρόπο, τα πάντα γεμίζουν με τη μυρωδιά του θειαφιού και το ψωμί γίνεται ξινό. Κατά τα άλλα η ζωή συνεχίζει απρόσκοπτα, φτωχική, αγροτική, βίαιη, γεμάτη περιστατικά κακοποίησης που φαίνονται εντελώς φυσιολογικά, σαν να είναι αναπόσπαστο μέρος της ζωής. 

Ο Χοσέ Λουίς Πεϊσότο μιλάει για το χωριό του χωρίς καμιά διάθεση ωραιοποίησης ή νοσταλγίας, δείχνει την ωμότητα της ανθρώπινης φύσης σε όλο της το παρηκμασμένο μεγαλείο. Τον τρόπο που οι οικογένειες κρατιούνται από το τίποτα, από την πείνα και τον φόβο. Τις διαστροφές και την υποταγή. Το κείμενο έχει δύο ιδιαιτερότητες: δεν αποπνέει μιζέρια και δεν οδηγεί πουθενά. Δεν υπάρχει κεντρικός χαρακτήρας, μοιάζει περισσότερο σαν ένα σύνολο ιστοριών στον ίδιο χρόνο και χώρο, όπου ο δευτεραγωνιστής της μιας ιστορίας χρήζεται πρωταγωνιστής στην επόμενη. 

Ομολογώ πως η γραφή του Πεϊσότο με γοητεύει. Από το εκπληκτικό «Νεκροταφείο πιάνων», στο πολύ καλό «Βιβλίο» και στο ιδιαίτερο «Γκαλβέιας», τον ακολουθώ ευλαβικά, διαβάζω ο,τι δικό του μεταφράζεται στην Ελλάδα. Αν και θεωρείται από πολλούς επίγονος του Ζοζέ Σαραμάγκου, εγώ βρίσκω ελάχιστες ομοιότητες και στον τρόπο γραφής τους, και στα θέματα που διαπραγματεύονται. Κι αν ο θείος Ζοζέ είναι για μένα ένας από τους σπουδαιότερους – κι ίσως ο πιο αγαπημένος μου- συγγραφείς των καιρών μας, ο Ζοζέ Λουίς είναι ένας συγγραφέας που δεν θα πάψω να ακολουθώ, όσα βιβλία κι αν γράψει. 

                                                                                          Κατερίνα Μαλακατέ

"Γκαλβέιας", Ζοσέ Λουίς Πεϊσότο, μετ. Αθηνά Ψύλλια, εκδ. Κέδρος, 2016, σελ. 303

"Βιβλίο", José Luís Peixoto

Ο Ζοζέ Λουίς Πεϊσότο είναι γεννημένος το 1974. Όμως τα μυθιστορήματά του μοιάζουν γραμμένα χρόνια πριν, από ολοκληρωμένους γραφιάδες, συγγραφείς που έχουν την φωνή τους και μπορούν να σε μαγέψουν. Ε, αν αυτό δεν είναι υπέροχο, τότε τι είναι. Το «Βιβλίο», το δεύτερο βιβλίο του που μεταφράζεται στα ελληνικά- το πρώτο, το «Νεκροταφείο πιάνων» είναι από καιρό εξαντλημένο- το διάβασα είναι one-sitting. Κι όχι, αυτό δεν μου συμβαίνει συχνά για βιβλία 300 σελίδων. 

Αυτό που ξεχωρίζει τον Πεϊσότο είναι η στιβαρότητα της γραφής, ο τρόπος που τίποτα δεν σε ξενίζει, η λυρικότητα που δεν ξεπέφτει στο μελό, οι χαρακτήρες με τους οποίους νιώθεις ταύτιση όσο μακρινοί κι αν είναι. 

Σε ένα χωριό της Πορτογαλίας του '60, μια μητέρα αφήνει το μικρό της αγοράκι, τον Ιλίντιο, μόνο δίπλα σε ένα συντριβάνι με ένα βιβλίο στο χέρι και του ζητά να μην κουνήσει αν δεν έρθει να τον πάρει. Τελικά, μια ολόκληρη μέρα περνά κι η μητέρα δεν έρχεται. Έρχεται όμως ο χτίστης Ζοζουέ, κι αυτός αναλαμβάνει τελικά τον Ιλίντιο. Ο μικρός μεγαλώνει χωρίς μητέρα και χωρίς να την ψάχνει, ώσπου θα ερωτευτεί την Αντελαΐντε, μια κοπέλα που ήρθε στο χωριό ως υπηρέτρια της γριάς Λουμπέλiα. Ο έρωτας τους πέφτει στο εμπόδιο της γριάς, κι οι δυο μεταναστεύουν στην Γαλλία. Στο δεύτερο και πολύ μικρότερο μέρος του βιβλίου, ο γιος της Αντελαΐντε, «Βιβλίο»- Livro, μας διηγείται πώς πήρε την μητέρα του από το Παρίσι και γύρισαν ξανά στην Πορτογαλία. 

Το θέμα του συγγραφέα είναι ο ανεκπλήρωτος έρωτας, αλλά όχι μόνο αυτό, θα ήταν κάπως τετριμμένο. Είναι οι ματαιωμένες ζωές, η μετανάστευση, οι κοινωνίες που αλλάζουν με τα χρόνια. Μέσα από τους ήρωες του κατορθώνει να στήσει μια ολόκληρη εποχή, τόσο στο αστικό περιβάλλον τους Παρισιού, όσο και στην επαρχία της Πορτογαλίας. Και φυσικά τον απασχολεί και η βιβλιοφιλία. Το "Βιβλίο" είναι γεμάτο βιβλιοφιλικές αναφορές, ένα βιβλίο συνδέει τους ανθρώπους του μες στα χρόνια, ενώ ο κεντρικός ήρωας του δεύτερου μέρους ονομάζεται: "Βιβλίο".

Κατέληξα με αυτό το μυθιστόρημα πως ο Πεϊσότο θα έχει πάντα θέση στην καρδιά και στην βιβλιοθήκη μου. Με το πρώτο ήμουν ενθουσιασμένη – ακόμα το θεωρώ καλύτερο - αλλά πια με το δεύτερο η πεποίθηση εδραιώθηκε. Πρόκειται για έναν σπουδαίο συγγραφέα που θα παρακολουθώ στο μέλλον.

                                                                                       Κατερίνα Μαλακατέ

"Βιβλίο", Χοσέ Λουίς  Πεϊσότο, μετ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Κέδρος, 2015, σελ. 294

Νεκροταφείο πιάνων

Ένα εξαιρετικό, μαγικό βιβλίο είναι το «Νεκροταφείο πιάνων» του Ζοζέ Λουίς Πεισότο. Ο Πορτογάλος συγγραφέας γνωρίζει καλά το παιχνίδι της αφήγησης και μας βάζει στη ζωή μιας οικογένειας που κρατά τα μυστικά της κι όμως τα μοιράζεται, που κάνει κύκλους γύρω από τα ίδια πράγματα κι ας αλλάζουν οι γενιές. Αφηγητές είναι ο πεθαμένος παππούς κι ο εγγονός και στη μέση ο γιος, που πέθανε τη μέρα της γέννησης του δικού του γιου, τρέχοντας το μαραθώνιο στους Ολυμπιακούς αγώνες της Στοκχόλμης. Κεντρικό σημείο και συνεκτικός κρίκος των προσώπων της οικογενείας το ξυλουργικό εργαστήριο που περνά από γενιά σε γενιά και κρύβει στα σπλάχνα του το νεκροταφείο των πιάνων. Εκεί που εκτός από τα χαλασμένα όργανα φωλιάζουν τα παιδικά παιχνίδια, η ανάγκη για απομόνωση, για ανάγνωση, η μοιχεία, κι η εξομολόγηση του νεκρού παππού στην τρίχρονη εγγονή του.

Ο χρόνος χάνεται και ξαναβρίσκεται, οι δυο αφηγήσεις συχνά μπλέκονται μεταξύ τους έτσι που είναι δύσκολο να αποκρυπτογραφήσεις ποιό είναι το τώρα το πριν και το μετά κι όμως μέσα σε αυτόν τον κυκεώνα, χαρακτήρες χτίζονται, συναισθήματα εκφράζονται δυνατά κι η ανθρώπινη φύση ξεπηδά σε όλο της το μεγαλείο για να προξενήσει τελικά μια γλυκιά και άλλοτε βίαιη μελαγχολία. Γιατί τα λάθη δεν διορθώνονται, οι άνθρωποι δεν αλλάζουν κι η συγχώρεση δε βγάζει πουθενά.

Τελικά ο παππούς πεθαίνει καθώς γεννιέται ο εγγονός του, ο πατέρας όσο γεννιέται ο γιος του και το μόνο που μένει είναι ο κύκλος της ζωής και του θανάτου.