"Κυνηγόσκυλο", Don Delillo

Είμαι με σιγουριά Ντελιλική, αγαπώ τον Λευκό θόρυβο (1985) και τον Υπόγειο Κόσμο (1997), έχω διαβάσει σχεδόν όλα τα μυθιστορήματά του, και των δυο περιόδων, κάποια στα αγγλικά, κάποια στα ελληνικά. Δεν είχα διαβάσει το Κυνηγόσκυλο. Για την ακρίβεια δεν θυμόμουν καν πως υπάρχει.

Το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε το 1978, πριν δηλαδή τα δυο μεγάλα του, και μοιάζει με κάποιο τρόπο πρόδρομός του. Εδώ συναντάμε την έντονα σατιρική του διάθεση και την αιχμηρή πολιτική του γλώσσα, που θα κορυφωθεί στα δυο ογκώδη του μυθιστορήματα.

Το Κυνηγόσκυλο είναι μια ιστορία που περιλαμβάνει συλλέκτες παράνομων αντικειμένων σεξ, έναν «σεξοαντικέρη», μια δημοσιογράφο που γράφει σε ένα φτωχομπινέδικο έντυπο συνωμοσιολογίας, το Running Dog, κατά το Rolling stone, έναν παντοδύναμο γερουσιαστή, ένα αρχηγό της μαφίας, έναν τύπο στρατολογημένο από τις μυστικές υπηρεσίες, μια καινούργια μυστική υπηρεσία, κ.ο.κ. Κι όλα ξεκινούν όταν ο «αντικέρης» τούς λέει πως βρέθηκε μια ταινία που απεικονίζει ένα όργιο στο καταφύγιο του Χίτλερ πριν το τέλος.

Πρόκειται για ένα νουάρ που ψεύδεται ασύστολα, πίσω από την καταιγιστική πλοκή, τις λιμουζίνες, την εξουσία, το σεξ βρίσκεται η κριτική για την εξουσία, το σεξ και την ανθρώπινη μοναξιά. Η ταινία που δείχνει τον Απόλυτο Κακό να κακοποιεί σεξουαλικά παιδάκια γίνεται το ιερό δισκοπότηρο για όλους, η πληροφορία διαστρεβλώνεται, τα μυστικά δίνουν και παίρνουν. Όλοι τη θέλουν, αλλά ξέρει κανείς γιατί τη θέλει; Ο «σεξοαντικέρης» παραμένει σταθερά καχύποπτος.

Το μυθιστόρημα ξεκινά εντυπωσιακά, μα ως το τέλος δεν κρατά την ορμή του. Ο Ντελίλο δεν ενδιαφέρεται καθόλου για την κάθαρση, η πλοκή είναι πρόσχημα για να μιλήσει για την πολιτική κατάσταση στην Αμερική τη δεκαετία του ‘70. Η παράνοια κυριαρχεί, όχι στο Κυνηγόσκυλο, στην αληθινή ζωή.

Τα συναισθήματά μου για το Κυνηγόσκυλο είναι χλιαρά, δεν το λάτρεψα, δεν το μίσησα, ούτε θεώρησα χάσιμο χρόνου την ανάγνωση. Από την άλλη με τριβελίζει η εξής σκέψη, πώς θα ένιωθα για αυτό, αν δεν το είχε γράψει ο Ντελίλο. Τι νιώθω για το μυθιστόρημα αυτό καθαυτό. Ανακάλυψα πως δεν μπορώ να διαχωρίσω την αγάπη μου για τα υπόλοιπα μυθιστορήματα του, και να δώσω μια σαφή απάντηση. Πιθανότατα αν ήθελα να πω σε κάποιον να ξεκινήσει να διαβάζει τον πρώιμο Ντελίλο, θα σύστηνα το Κυνηγόσκυλο. Για να εξοικειωθεί με τον χειρουργικής ακρίβειας λόγο, την αποξένωση που δημιουργεί από τους χαρακτήρες, το οξύ πολιτικό του βλέμμα.

Η αναζήτηση του απόλυτου Κακού, με μια ηδονοβλεπτική ματιά, σε επίπεδο εντελώς επιφανειακό, «μαθαίνω πως υπάρχει μια ταινιά για όργιο του Χίτλερ με μικρά παιδιά, και τη θέλω δικιά μου, χωρίς να αναλύσω τα κίνητρα», θυμίζει τόσο πολύ τον τρόπο που χειριζόμαστε την πληροφορία στη δική μας εποχή, 50 χρόνια μετά, που σε κάνει να αναρωτιέσαι, αν έβλεπαν κι άλλοι πού θα καταλήξουμε και κυνικά αποφάσισαν να το εκμεταλλευτούν.

                                                  Κατερίνα Μαλακατέ

"Κυνηγόσκυλο", Don Delillo, μτφ. Αποστόλης Πρίτσας, εκδ. Gutenberg

"Americana", Don DeLillo

 

To Americana, που εκδόθηκε το 1971, είναι το πρώτο μυθιστόρημα του μεγάλου Don DeLillo. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό βιβλίο, ειδικά αν αναλογιστεί κανείς πως ο συγγραφέας του ακόμα διερευνούσε αν θα γίνει για συγγραφέας, όσο το έγραφε. Ο DeLillo είχε μόλις παρατήσει την καλοπληρωμένη δουλειά του στη διαφήμιση, είχε εγκατασταθεί σε ένα μικρό διαμερισματάκι και ζούσε με πενιχρά μέσα για τέσσερα χρόνια, γράφοντας. Παραδόξως, αν και ο ίδιος έβλεπε πολλές αδυναμίες, βρήκε αμέσως εκδότη. Για τα επόμενα δέκα χρόνια, έγραψε πολύ, βιβλία που δεν είχαν την ίδια ποιότητα, και μπαίνοντας πια στη δεκαετία του '80 βρήκε τη φωνή του. Αποκορύφωμα ο Λευκός θόρυβος το 1985 που τον έκανε γνωστό σε όλους, και ο Υπόγειος κόσμος το 1997, που τον καθιέρωσαν ως έναν από τους σπουδαιότερους αμερικάνους συγγραφείς της γενιάς του, δίπλα στον Πίντσον, τον Ροθ, τον ΜακΚάρθυ (αν εμπιστευτούμε τον Δυτικό κανόνα του Χ. Μπλουμ).

Κεντρικός ήρωας στο Americana είναι ένας νεαρός τηλεοπτικός παραγωγός, ο Ντέιβιντ Μπελ. Στο πρώτο μέρος τον βλέπουμε να δουλεύει σε μια αδηφάγα εταιρία, να μην κάνει στην ουσία τίποτα, αλλά να ασχολείται με έναν κόσμο απατηλό, γεμάτο ίντριγκες, πισώπλατα μαχαιρώματα, δείπνα, ωραίες γυναίκες και λεφτά. Στο δεύτερο μέρος, ο Μπελ βγαίνει στον δρόμο μαζί με την εικαστικό Ντόνοβαν που πολύ τη γουστάρει, παρεπιμπτόντως κι άλλους δυο. Με ένα αυτοκινούμενο διασχίζουν τις Μεσοδυτικές Πολιτείες για να κάνει ο Ντέιβιντ ένα ντοκιμαντέρ για τους Ναβάχο. Στο τρίτο μέρος, ο ήρωας μας τα παρατάει όλα για να κάνει μια πειραματική, αβαν γκαρντ ταινία, με πρωταγωνιστές που διαλέγει σε μια πόλη που δεν ξέρει πού είναι. Και στο τέταρτο πια, αφού έχει χάσει τη δουλειά του και ο ερωτικό του ενδιαφέρον, βγαίνει με ωτοστόπ στον δρόμο.

Το πρώτο μέρος του βιβλίου, ένα από τα λίγα του που έχουν τόσα αυτοβιογραφικά στοιχεία, είναι πραγματικά εντυπωσιακό. Ο ΝτεΛίλλο του μέλλοντος κάνει εντυπωσιακή είσοδο, με αυτή την ξηρή ειρωνεία για την αμερικάνικη κοινωνία και το αμερικάνικο όνειρο που διέπει όλα τα μεγάλα έργα του. Στο δεύτερο μέρος, που είναι η δική του αγωνία για το πώς γίνεται κανείς καλλιτέχνης, τα λεφτά, τον έρωτα, την μάλλον οιδιπόδεια σχέση με τη μητέρα, τα πράγματα γίνονται πιο χαοτικά, και το βιβλίο έχει και κακές στιγμές. Η πιο ενδιαφέρουσα ηρωίδα είναι η καλλιτέχνιδα που συνοδεύει τον Ντέιβιντ στο ρόουντ τριπ στις Μεσοδυτικές Πολιτείες. Πρόκειται για έναν χαρακτήρα εξαιρετικά Ντελιλικό, γριφώδη και ενταγμένο στο μυθιστόρημα με εξαιρετικό τρόπο, χωρίς όμως να μαθαίνουμε τίποτα για το παρελθόν της. Αυτή την τεχνική θα την χρησιμοποιήσει ο Ντελίλλο στο μέλλον, οι ήρωες είναι συχνά σαν να φύτρωσαν. 

Απόλαυσα το μυθιστόρημα. Είμαι από αυτές που αγαπούν τον Ντελίλο για τα μεγάλα του βιβλία, και δεν κρύβω πως θεωρώ τις νεότερες μικρότερες νουβέλες του υποδεέστερες του προηγούμενου έργου. Από την άλλη το Americana είναι και κάπως απογοητευτικό, για μας τους συγγραφείς. Αυτό είναι το πρωτόλειο του. Για αυτό έγινε ο Ντελίλο. Οι υπόλοιποι μπορούμε μόνο να τρώμε τη σκόνη του.

                 Κατερίνα Μαλακατέ

"Americana", Don DeLillo, μετ. Άννα Παπασταύρου, εκδ. Gutenberg 2021, σ. 592

"Zero K", Don Dellilo

Μοιάζει κάπως ιερόσυλο να προσπαθήσεις να γράψεις για το τελευταίο βιβλίο ενός συγγραφέα που στο μυαλό σου είναι ιερό τέρας. Πόσο μάλλον αν αυτός έχει περάσει πια τα ογδόντα και η σκέψη πως μπορεί να μην ξαναγράψει σε τριβελίζει. Τον άκουσα ζωντανά πριν κάποιο καιρό, παραμένει ο λόγος του εντυπωσιακός και απλός, αν και τα βιβλία του έχουν αλλάξει. Από τον Υπόγειο κόσμο και τον Λευκό θόρυβο, τεράστιες σάγκες που ασχολούνται σχεδόν με τα πάντα, έχει περάσει σε πιο λιτές αφηγήσεις, κάπως μονοθεματικές, που εξαντλούν το θέμα και δεν εντυπωσιάζουν τόσο. Το Zero K μοιάζει να είναι φτιαγμένο κι από τα δύο υλικά, δεν είναι λιτό, όπως ας πούμε το Body artist, έχει στιγμές αριστουργηματικής πρόζας— αυτή η κρύα, σχεδόν αποστασιοποιημένα γραφή που τον χαρακτηρίζει είναι σχεδόν κλασική πια– αλλά ασχολείται με το θέμα του διεξοδικά. 

Ένας άντρας, ο Τζεφ, πηγαίνει σε ένα περίεργο κέντρο μέσα στην έρημο, σχεδόν όλο είναι υπόγειο και οι εγκαταστάσεις είναι εντυπωσιακές. Εκεί ο πατέρας του, με τη νυν σύντροφό του, την Άρτις, σχεδιάζουν τον θάνατό της. Η Άρτις πάσχει από μια εκφυλιστική ασθένεια, οπότε επιλέγει τη στιγμή που θα πεθάνει και θέλει το σώμα της να διατηρηθεί με κρυογονική, για να αναγεννηθεί όταν υπάρχει θεραπεία. Ο πατέρας του Τζεφ είναι υγιής, όμως κι αυτός μπαίνει στο πειρασμό να κάνει τη διαδικασία μαζί της. Εξάλλου αυτός χρηματοδοτεί το κέντρο μέσα στην έρημο, είναι πάμπλουτος, αυτοδημιούργητος και παντοδύναμος. Πολύ σύντομα φαίνεται πως δεν κάλεσε τον Τζεφ εκεί μόνο για να πει αντίο στη μητριά του. Θέλει να αναλάβει τις επιχειρήσεις του, ή ίσως και να πάει μαζί τους. Μόνο που τον γιο του τον έχει εγκαταλείψει στα 14 του, κι ο Τζεφ τώρα στα 34 του, βρίσκει όλο τον εαυτό του, να αναπολεί τη στιγμή του θανάτου της μητέρας του. 

Θα μπορούσε να είναι απλώς αγάπη; Όλες αυτές οι απόλυτες λέξεις. Τις άξιζε άραγε ο άντρας με το ψεύτικο όνομα, ο ανεπαρκής σύζυγος, ο απών πατέρας; Κόψε το παραλήρημα, το παράπονο που φουντώνει μέσα σου, είπα στον εαυτό μου. Ένας άνθρωπος με τα δικά του μέσα επιλέγει να γίνει κατεψυγμένο δείγμα μέσα σε μια κάψουλα σε κάποιες αποθηκευτικής εγκαταστάσεις, είκοσι χρόνια πριν την ώρα του. 

Η σκηνή που ο Τζεφ φτάνει στην έρημο είναι εντελώς ντελιλική. Κάποιος βρίσκεται σε ένα άγνωστο μέρος, που μοιάζει φοβερά τρομακτικό, με κλειστές πόρτες. Αλλά και ο τρόπος που χειρίζεται τη θνητότητα και το θάνατο είναι ενδιαφέρων. Ο πατέρας του Τζεφ δεν είναι σίγουρο πως θέλει να ακολουθήσει τη μητριά του μόνο από αγάπη, έχει και μια διεστραμμένη ελπίδα αθανασίας, την αίσθηση πως η παντοδυναμία του μπορεί να επεκταθεί και στον θάνατο. Μετά υπαναχωρεί. Η ζωή μετά το θάνατο, ή ο θάνατος για τη ζωή ή τελικά η ίδια η ζωή που μοιάζει αβίωτη χωρίς την ελπίδα. Ο θεός που μπορεί να είναι η επιστήμη, κι αν είναι ψευδοεπιστήμη. Κι η ζωή στην καθημερινότητά της, με θέματα πιο απλά, γονεϊκών σχέσεων και επικοινωνίας. 

Ο Ντελίλλο χειρίζεται όλα αυτά τα ζητήματα με τον δικό του μετά-μετάμοντέρνο τρόπο, με τη λιτότητα της γλώσσας που είναι το σήμα καατεθέν του, κι έχει κι εδώ κομμάτια που μένουν στη μνήμη για πάντα. Το Zero K δεν είναι σε καμία περίπτωση το αγαπημένο μου βιβλίο του, έχει οριακά στιγμές που πλατειάζει, ίσως και λίγο να ηθικολογεί. Εδώ το περιώνυμο χιούμορ του μοιάζει να τον εγκαταλείπει. Παρόλα δεν σε αφήνει να ανασάνεις, και παραμένει ένα μυθιστόρημα που θυμίζει την ιδιοφυΐα του συγγραφέα από τα παλιά.

                                                  Κατερίνα Μαλακατέ

"Zero K", Ντον ΝτεΛίλο, μετ. Λαμπρινή Κουζέλη, εκδ. Εστία, 2019, σελ. 310

«Άγγελος Εσμεράλντα», Don Delillo

Εννέα διηγήματα που γράφτηκαν από το 1979 ως το 2011 περιλαμβάνει το «Άγγελος Εσμεράλντα» του Ντον Ντελίλο. Κι αν μια τέτοια συλλογή μοιάζει- αν μη τι άλλο- χωρίς χρονική συνοχή, ο αναγνώστης δεν το νιώθει καθόλου. Γιατί ο Ντελίλο σε αυτά τα πάνω από τριάντα χρόνια έμεινε πιστός στον υπερβατικό τρόπο γραφής του, στην μοναδική του ικανότητα ενώ μιλά για αυτό που συμβαίνει εδώ και τώρα, εσύ να έχεις την αίσθηση πως διαβάζεις επιστημονική φαντασία.

Από το αριστοτεχνικό «Δημιουργία» όπου ένα ζευγάρι βρίσκεται λόγω των συνθηκών κι έπειτα δεν βρίσκεται πια και τον «Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο» με τον αστροναύτη μαχητή στο διάστημα να κατακλύζεται από φιλοσοφικές ανησυχίες και νοσταλγία, ως το «Μπάαντερ Μάινχοφ» και τα πιο πρόσφατα «Σφυρί και δρεπάνι», «Μεσάνυχτα με Ντοστογιέφσκι» και «Η θεονήστικη», ο συγγραφέας εμπνέεται από την πραγματικότητα για να χτίσει πάνω της χαρακτήρες αλλόκοτους, διαφορετικούς, που ψάχνουν να βρουν τι είναι- όχι γιατί δεν χωρούν στο κοστούμι που τους έβαλε η κοινωνία, αλλά γιατί δεν κατανοούν καν ποιο είναι αυτό το κοστούμι.

Είναι εντυπωσιακό πως όλα τα διηγήματα κουβαλούν την ίδια τρέλα και φρεσκάδα. Πολλοί λίγοι συγγραφείς θα τολμούσαν την άμεση σύγκριση των κειμένων τους μέσα στα χρόνια από σελίδα σε σελίδα. Ο Ντελίλο όμως από την αρχή είχε μια διαίσθηση τέτοια που αυτά που στα τέλη του 1970 μοιάζαν ουτοπικά –ή δυστοπικά- λίγα χρόνια αργότερα θα ήταν πραγματικότητα. 

Ο τρόπος αφήγησης αποδεικνύει ξανά και ξανά πως η ανθρώπινη φύση- εκδικητική, κακιά, εξουσιαστική, ποιητική και συμπονετική- παραμένει αυτό, ανθρώπινη.

Σκεφτόμουν το ποδόσφαιρο στην ιστορία, την έμπνευση για πολέμους, συνθηκολογήσεις, όχλους που επελαύνουν καταστρέφοντας.Το παιχνίδι ήταν ένα παγκόσμιο πάθος, σφαιρική μπάλα, χορτάρι ή χλοοτάπητας, ολόκληρα έθνη με σπασμούς ανάτασης ή θρήνου. Αλλά τι σπορ είναι αυτό που δεν επιτρέπει τη χρήση των χεριών στους παίκτες παρά μόνον στον τερματοφύλακα; Τα χέρια είναι ουσιώδη ανθρώπινα εργαλεία, είναι εκείνα που γραπώνουν και κρατούν, που φτιάχνουν, παίρνουν, κουβαλούν, δημιουργούν. Αν το ποδόσφαιρο ήταν Αμερικάνικη εφεύρεση, δεν θα ισχυριζόταν κάποιος Ευρωπαίος διανοούμενος οτι η ιστορικά πουριτανική μας φύση μάς ώθησε να δημιουργήσουμε ένα παιχνίδι δομημένο πάνω σε αντιαυνανιστικές αρχές;

Αυτό είναι ένα από τα πράγματα που σκέφτομαι οτι ποτέ πριν δεν είχε χρειαστεί να σκεφτώ. 

Κι αίσθηση που αφήνει είναι πως ο Ντελίλο θα μείνει κλασικός στις γενιές που θα 'ρθουν. Θρύλος. 

«Άγγελος Εσμεράλντα», Ντον Ντελίλο, μετ. Ελένη Γιαννακάκη, σελ. 285, 2014

"Υπόγειος κόσμος", Don Delillo

Χρειάζεται μια ιδιαίτερη αφηγηματική δεινότητα και συγγραφική ικανότητα για να χειριστείς ένα βιβλίο 950 σελίδων με τον τρόπο που το έκανε ο Ντον Ντελίλο στον «Υπόγειο Κόσμο». Μιλάμε για μια αφήγηση σε σπαράγματα, που ξεκινά το 1951 και πηδά από χρονολογία σε χρονολογία ως τη δεκαετία του 90, μια πλειάδα χαρακτήρων με τυπικό μόνο πρωταγωνιστή έναν τύπο, τον Νικ Σέυ, που μεγάλωσε στο Μπρονξ με καθολική ανατροφή και στα δεκαεφτά του έκανε αναμορφωτήριο. Είναι τόσοι οι ήρωες του βιβλίου- σε πολλά στιγμιότυπα μπλέκονται και υπαρκτά πρόσωπα, ο Σινάτρα, ο Έντγκαρ Χούβερ- οι αφηγητές, οι τόποι και οι χρόνοι που θα ήταν αδιανόητο κανείς να προσπαθήσει μια περίληψη της πλοκής.

Η εναρκτήρια σκηνή είναι μια στιγμή του Μπέιζμπολ που έμεινε στην ιστορία (για ένα κοριτσάκι που γεννήθηκε στην Ελλάδα μιλάμε για ό,τι πιο βαρετό μπορεί να φανταστεί άνθρωπος, αν και καταλαβαίνω το πολιτικό σχόλιο) όπου η μπάλα αποκρούεται, βρίσκεται στις κερκίδες και κερδίζει η ομάδα που έχανε ως τότε. Ο μύθος λέει πως αυτή η μπάλα δεν βρέθηκε ποτέ, όμως ο Ντελίλο βάζει ένα μαύρο αγόρι να τη διεκδικεί και να την παίρνει σπίτι μαζί του. Γύρω της θα στηθεί το γαϊτανάκι των ηρώων, των γενεών, της ιστορίας. Την ίδια μέρα η ΕΣΣΔ πραγματοποιεί την πρώτη της επιτυχημένη σχάση πυρηνικής βόμβας σε πεδίο.

Η ανάγνωση απαιτεί γερό στομάχι, δεν είναι ούτε εύκολη, ούτε βολική, στο πρώτο μέρος ζητά έναν αναγνώστη αφοσιωμένο που το μυαλό του θα μένει συγκεντρωμένο στο στόχο. Έπειτα το βιβλίο ανοίγεται και κάνει ιλιγγιώδεις πτήσεις σε αυτό που ο Ντελίλο μόνος ίσως από τους Αμερικάνους ομότεχνους του μπορεί να κάνει τόσο καλά, να δίνει πολιτική χροιά στην καθημερινότητα. Μιλάμε για ένα βιβλίο βαθιά πολιτικό, με πρωταρχικό θέμα τα σκουπίδια, τα απόβλητα, αλλά και την πυρηνική απειλή, την αναίτια βία που γίνεται συνήθεια, τη θεοποίηση του χρήματος, τη χρήση του σεξ ως μέσο κι όχι ως ατόφια ευχαρίστηση, την μαζική κουλτούρα της τηλεόρασης και του αθλητισμού, της τέχνης που δεν οδηγεί πουθενά. Ο Ντελίλο πιάνει τον σφυγμό της Αμερικής, αλλά με έναν τρόπο βαθύ, χρησιμοποιεί το περιτύλιγμα για να το ανοίξει και να μπει στην ουσία. Ο λόγος του είναι σύγχρονος και ταυτόχρονα αρχέγονα λογοτεχνικός.

Ο σουρρεαλισμός της κοινωνίας έτσι όπως διαμορφώθηκε το δεύτερο μισό του 20^ου αιώνα είναι το μόνιμο μοτίβο των έργων του Αμερικάνου συγγραφέα. Εδώ όμως τα πράγματα πάνε ένα βήμα παραπέρα, απογειώνονται σε έναν λογοτεχνικό θρίαμβο. Όχι, δεν είναι ο «Υπόγειος κόσμος» ένα έργο «για δεκάδα», όπως θα έλεγε μια φίλη. Είναι όμως παρ’ όλα αυτά ένα από τα ελάχιστα έργα που μπορούν να εκφράσουν με σύγχρονο τρόπο- πέρα από την ξύλινη γλώσσα των πολιτικών- πολιτικό λόγο. Με τη μόνη δυνατότητα που έχει μείνει πια στο σύγχρονο κόσμο για να ειπωθεί κάτι τέτοιο, μπαίνοντας στο δέρμα αυτής της κουλτούρας για να μπορέσει να χώσει το μαχαίρι στο κόκαλο.

«Υπόγειος κόσμος», Ντον Ντελίλο, μετ. Έφη Φρυδά, εκδ. Εστία, 2000, σελ.947

Υ.Γ. Το βιβλίο ήταν εξαιρετικά κακά δεμένο, η ράχη του ξερνούσε κόλλες σε μπαστουνάκια, και τελικά κατέληξε χωρίς εξώφυλλο. (Δεν μου έχει ξανασυμβεί ποτέ, για όσο μεγάλο βιβλίο κι αν μιλάμε). Παρ’ όλα αυτά, το πολυτονικό, πολυτονικό. Μάλλον θα επέμενε ο ίδιος ο συγγραφέας…

Υ.Γ. 42 Στο δεκαήμερο που το διάβαζα, δεν του απίστησα στιγμή.

"Σημείο Ωμέγα", Don Delillo

Το «Σημείο Ωμέγα» είναι με σιγουριά ένα βιβλίο του Ντον ΝτεΛίλο∙ το καταλαβαίνεις αμέσως από τον τρόπο της γραφής, ενώ η ανυπαρξία πλοκής φτάνει στα όριά της. Οι χαρακτήρες είναι σκιώδεις με αποκορύφωμα τη γυναικεία φιγούρα που είναι αέρινη, σα να μην έχει σάρκα και οστά. Απουσιάζει από το μικρό βιβλιαράκι το χιούμορ που σε άλλα βιβλία σαν τον «Λευκό θόρυβο» ήταν ευεργετικό, αλλά η ένταση είναι παρούσα και μας θυμίζει πως ένας τέτοιος μάστορας -ακόμα κι αν δεν είναι στα καλύτερά του και πειραματίζεται για να πάει τη φόρμα του ένα βήμα παραπέρα- βρίσκεται μίλια μπροστά από τους υπολοίπους.

Όχι, δε θα μπορούσε να γίνει το αγαπημένο μου, οι ήρωες του είναι οριακά ενδιαφέροντες, καμιά τρέλα με το Ψυχώ, που είναι ο ουσιαστικός πρωταγωνιστής του βιβλίου και αφορά τόσο πολύ τον αφηγητή του, δεν έχω, ούτε καν με πρωτοποριακές εγκαταστάσεις σε γκαλερί, ο πόλεμος στο Ιράκ ίσως και για μένα να ήταν ένα χαϊκού πάνω σε έναν χάρτη. Από την άλλη πώς μπορείς να βρεις απωθητικό ένα βιβλίο που περιέχει τις εξής φράσεις:

«Η αληθινή ζωή δεν μπορεί να χωρέσει σε λέξεις, γραπτές ή προφορικές, ποτέ και από κανέναν. Η αληθινή ζωή συμβαίνει όταν είμαστε μόνοι μας, όταν σκεφτόμαστε, όταν νιώθουμε, όταν είμαστε χαμένοι στις αναμνήσεις μας, έχουμε επίγνωση του εαυτού μας ονειροπολώντας, στις υπομικροσκοπικές στιγμές»

Ο Έλστερ είναι ένας θεωρητικός που επιστρατεύτηκε ως Σύμβουλος στον πόλεμο του Ιράκ όταν έγραψε ένα κείμενο πάνω στην λέξη, «rendition» κι έχει αποσυρθεί σε ένα σπιτάκι κάπου στην έρημο. Εκεί τον επισκέπτεται ένας νεαρός σκηνοθέτης που θέλει να κάνει μια ταινία χωρίς μοντάζ, όλα «σε έναν χρόνο», όπου ο Έλστερ θα μιλά για την εμπειρία του από τον πόλεμο, δε θα χάνονται ούτε οι παύσεις, ούτε οι αμηχανίες, θα στηρίζεται πάνω σε ένα και μοναδικό πρόσωπο. Οι δυο άντρες περνούν πολλές μέρες απομονωμένοι εκεί, ώσπου έρχεται η κόρη του Έλστερ, η Τζέσι, ένα κορίτσι σχεδόν ανύπαρκτο. Παράλληλα ο αφηγητής του μυθιστορήματος βλέπει μια επεξεργασμένη εκδοχή του Ψυχώ όπου οι σκηνές έχουν επίτηδες επιμηκυνθεί για να διαρκεί η ταινία 24ώρες. Στην αίθουσα της γκαλερί που γίνεται η προβολή δεν υπάρχουν καρέκλες ούτε πάγκοι, παρά μια ξερή οθόνη που οι περισσότεροι προσπερνούν γιατί δεν καταλαβαίνουν τί βλέπουν, αυτός όμως εκεί, σταθερός μέρα τη μέρα.

Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα δεν είναι μια καλή αρχή για κάποιον που θέλει να μυηθεί στον ΝτεΛίλλο, έχει τις γοητείες και τις γωνίες του μόνον για αυτόν που ξέρει τι να περιμένει, που έχει γνωρίσει τη γραφή του στις μεγαλειώδεις εκρήξεις. Εδώ συνεχίζουν να υπάρχουν η καθαρότητα στο στυλ, η οξυδέρκεια στην αντίληψη των καταστάσεων, όμως λείπουν οι μεγαλοφυείς στιγμές ή μάλλον υποβιβάζονται σε ψίθυρο και μόνον εκείνος που θα έχει το νου του θα μπορέσει να τις εντοπίσει.

"Σημείο Ωμέγα", Ντον Ντελίλο, μετ. Ελένη Γιαννακάκη, εκδ. Εστίας, σελ. 2012

* Το κείμενο δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο ηλεκτρονικό λογοτεχνικό περιοδικό bookstand στις 5/2/2012

"Cosmopolis", Don DeLillo

Πέρασα με το «Cosmopolis» του Don DeLillo ώρες ειλικρινούς αναγνωστικής απόλαυσης. Ένα αρχετυπικά αριστουργηματικό βιβλίο που μιλά για όλα εκείνα τα σημαντικά της ανθρώπινης ύπαρξης έτσι απλά, σα να λες μια ιστορία σε παρέα φιλική. Η δύναμη που προκύπτει από την εξουσία, ο έρωτας – διαφορετικός από τον σεξουαλικό αισθησιασμό- η ματαιότητα μιας ζωής ολοκληρωμένης και αναγνωρισμένης ήδη από τη νεότητα, αλλά και η μεθυστική αίσθηση να είναι όλοι και όλα στα πόδια σου, έτοιμοι με ένα νεύμα του κεφαλιού ακόμα και να χύσουν για πάρτη σου, η ζωή ως είδος πολυτελείας αλλά και πόνου, είναι μερικά από τα θέματα που θίγονται.

Ο Έρικ Πάρκερ, νεαρός πολυεκατομμυριούχος ήδη από τα 28 του, μια διάνοια στα οικονομικά, ξυπνά μια μέρα και ξέρει τι θέλει να κάνει, πρέπει να κόψει τα μαλλιά του. Πλησιάζει την λιμουζίνα του και μαθαίνει πως το κέντρο είναι κλειστό, ο Πρόεδρος έχει έρθει, υπάρχει μια κηδεία ενός γνωστού προσώπου, η πόλη είναι αδιάβατη. Παρ’ όλα αυτά αυτός θέλει να κόψει τα μαλλιά του στην άλλη άκρη της πόλης κι έτσι θα αρχίσει ένα ταξίδι, που θα τον φέρει στην καταστροφή. Τον βλέπουμε να συνομιλεί με τους υπαλλήλους του που επιβιβάζονται κι έπειτα αποβιβάζονται, να περνά μέσα από μια διαδήλωση, να επιμένει να ποντάρει στο γιεν ενώ αυτό όλο ανεβαίνει, να τα έχει όλα, να πηδάει γυναίκες, να αγαπάει γυναίκες, να μην έχει τίποτα, να καταστρέφεται. Κορυφαία είναι η σεξουαλική σκηνή του βιβλίου που δεν θα σας την περιγράψω γιατί θα ήταν απίστευτο spoiler.

Ο DeLillo όλο και περισσότερο επιβεβαιώνει για μένα πως είναι από τους μεγαλύτερους αμερικάνους συγγραφείς της γενιάς του. Δεν έχω διαβάσει πολλά βιβλία του- τρία με αυτό- και είναι πολυγραφότατος, όμως αυτή η καθαρότητα στη γραφή, η αίσθηση πληρότητας όταν τελειώνεις το βιβλίο μοιάζει λιγάκι με την κάθαρση της αρχαίας τραγωδίας. Μιας τραγωδίας ολωσδιόλου σύγχρονης, εντελώς πραγματικής, που μιλά για όλα αυτά που αφορούν τη ζωή μας.

«Cosmopolis”, Don DeLillo, εκδ. Picador, 2003, σελ.209

Y.Γ. Δε θέλω καν να σχολιάσω τον πρωταγωνιστή που διάλεξε για την ταινία ο Cronenberg. Υπάρχει όμως μια περίπτωση να τη δω. 

“The body artist”, Don Delillo

To “The body artist” είναι ένα βιβλίο για την απώλεια, το πένθος, τον επανακαθορισμό του ατόμου μετά το θάνατο του συντρόφου, ένα βιβλίο που μόνο ένας συγγραφέας σαν τον Delillo θα μπορούσε να γράψει με τόση κλινική σαφήνεια.

Μια γυναίκα γύρω στα 35 παίρνει το πρωινό της μαζί με τον μεσήλικο συγγραφέα άντρα της, με τις ίδιες μηχανικές κινήσεις όπως πάντα, ο καθένας ξέρει τη θέση του, τι του ανήκει, τι μπορεί να δανειστεί, ως που μπορεί να φτάσει. Ύστερα αυτός πηγαίνει μια βόλτα με το αμάξι και αυτοκτονεί. Η γυναίκα του γυρνά στο εξοχικό σπίτι που πέρασαν τον τελευταίο καιρό τη ζωή τους, απομονώνεται, προσπαθεί να συμφιλιωθεί με το άναρχο και άψυχο μικρό ανθρωπάκι που έχει μείνει μέσα της, φτιάχνει την ψευδαίσθησή του και τη στήνει εμπρός της. Μετά μετουσιώνει το κορμί της σε τέχνη, σε μια παράσταση που καταλαβαίνουν μόνο κάποιοι. Για να φτάσει μέσα από τη διάλυση στη γνώση αυτού του εαυτού που θα είναι από δω και μπρος χωρίς εκείνον.

Εκπληκτική στη σύλληψη νουβέλα, που ανθρωποποιεί όλο το λούκι του χαμού αυτού που μετρούσε περισσότερο στη ζωή∙ ο θάνατος δε φεύγει ποτέ, παραμένει σα σκιά που δεν μπορεί να αρθρώσει ούτε λέξη, ανάμεσα στις διαστάσεις και τα πιθανά σενάρια. Και τελικά η λύτρωση έρχεται μονάχα αν αδειάσεις, φτάσεις να μην είσαι αλλά φυσικά πάντα να είσαι εσύ, για να βρεθείς ξανά κοντά στην αυτογνωσία. Κι αν η επίμονη άσκηση της ανάγνωσης δεν έφερνε στο νου μου τόσο κοντινές εμπειρίες, πιθανώς το βιβλίο να το είχα ξεπετάξει. Όμως κλείνοντας την τελευταία σελίδα ήξερα πως αυτή η διαδικασία κάτι μου θυμίζει.

“The body artist”, Don Delillo, Picador, 2001, pg.132   

"Λευκός θόρυβος", Don DeLillo

Ο «Λευκός θόρυβος» του Ντον ΝτεΛίλο είναι ένα βιβλίο που αναμετράται με το φόβο του θανάτου. Αυτή και μόνο η φράση θα ήταν σημαντική, θα με έκανε να το αγοράσω. Όμως το αδικεί, γιατί ο ΝτεΛίλο κάνει σε αυτό το βιβλίο πολύ περισσότερα ∙ είναι μοντέρνος και ταυτόχρονα ευκολοδιάβαστος, σε κάνει να σκέφτεσαι χωρίς να βαριέσαι κι ενδιάμεσα σπάει πλάκα, με τον καταναλωτισμό, την αίσθηση της μάζας, την περιβαλλοντική μόλυνση, τον ιερό θεσμό της οικογένειας, ακόμα και τον Χίτλερ.

            Ο κεντρικός ήρωας λοιπόν είναι καθηγητής σε ένα μικρό Κολέγιο της Αμερικάνικης περιφέρειας και ειδικεύεται στις Χιτλερικές Σπουδές, τομέα που δεν τολμούσε σχεδόν κανείς άλλος να αγγίξει. Είναι παντρεμένος 5 φορές, με 4 διαφορετικές γυναίκες και στην παρούσα φάση είναι ερωτευμένος με την πέμπτη του γυναίκα τη Μπάμπετ και μαζί μεγαλώνουν τα παιδία που έχουν από τους προηγούμενους γάμους τους. Το σύνολο λειτουργεί καλά, τα παιδιά παρ’ όλες τις ιδιαιτερότητες τους δεν έχουν καυγάδες, ούτε έριδες με τον πατριό ή τη μητριά τους αντίστοιχα, σε πολλά σημεία μάλιστα παρουσιάζονται πιο ώριμα από τους γονείς τους, πιο κατασταλαγμένα και πιο εύστροφα. Χαρακτηριστική φιγούρα το μωρό, ο Γουάιλντερ, που δεν μιλά ακόμα, αλλά όλοι νιώθουν ευτυχισμένοι γύρω του. Γνωρίζουμε ακόμα έναν φίλο της οικογένειας, το Μάρευ που είναι εργένης, καθηγητής στο τμήμα λαϊκής κουλτούρας και θέλει να δημιουργήσει ένα τμήμα Σπουδών ειδικά για τον Έλβις.

               Όλα βαίνουν καλώς, ώσπου στην πόλη σηκώνεται ένα τοξικό νέφος και ο ήρωας μας εκτίθεται σε αυτό. Έτσι αρχίζει ο φόβος πως θα πεθάνει σύντομα ( το λένε άλλωστε και οι πιθανότητές του, σύμφωνα με τα στοιχεία σε έναν υπολογιστή εθελοντών). Σε λίγο ανακαλύπτει πως και η γυναίκα του φοβάται το θάνατό της, τόσο πολύ μάλιστα που πήρε μέρος σε ένα επικίνδυνο πείραμα για να βρεθεί το φάρμακο για αυτόν τον φόβο, χωρίς να υπολογίσει τις πιθανές φοβερές παρενέργειες, στις οποίες συμπεριλαμβανόταν κι ο ίδιος ο θάνατος.

            Όπως καταλαβαίνετε μιλάμε για ένα μνημειώδες αμερικάνικο παραμύθι, ένα family saga με χιούμορ. Αν και όποιος δεν το διαβάσει δεν μπορεί ούτε κατά διάνοια να καταλάβει τη μεγαλοφυΐα του. Γιατί όλα αυτά εμφανίζονται αβίαστα, σε κοιμίζουν γλυκά για λίγο, σε κάνουν να ερωτευτείς την γραφή κι έπειτα κλείνοντας το να πεις, «Πωπω, τι εξαιρετικό μυθιστόρημα έγραψε αυτός ο τύπος».

            «Λευκός θόρυβος», Ντον ΝτεΛίλο, μετ. Πέτρος Αμπατζόγλου, εκδ. Εστία, 1991, σελ. 408

Υ.Γ. 1 Η μετάφραση δεν είναι και για να ξετρελαθείς. Είναι οριακά αξιοπρεπής.   

Υ.Γ. 2 Η ιδέα για το χωρίς φωτογραφία εξώφυλλο της Εστίας μου φαίνεται κάπως ξενέρωτη

Υ.Γ.3  Το πολυτονικό σε μεταφρασμένο βιβλίο τελικά με εκνευρίζει

Υ.Γ. 4 Φυσικά και δεν έχω κάτι με τις εκδόσεις της Εστίας, το αντίθετο μάλιστα.