"Σκέφτομαι άρα μελαγχολώ", του Μαραμπού

Απέναντι στην απλοϊκή και διόλου βαθυστόχαστη βιβλική ρήση, “μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι” (που πέρα από την όποια αρχική της πρόθεση, έχει καταλήξει να χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει εκείνους που δεν χρησιμοποιούν και πολύ ικανοποιητικά το μυαλό τους παρά αφήνονται σε μια χαυνωτική και ευχάριστη άγνοια), ο θεωρητικός της λογοτεχνίας Τζορτζ Στάινερ έχει να αντιτάξει δέκα (πιθανούς) λόγους για τη μελαγχολία της σκέψης.

Παίρνοντας ως δεδομένο τον ισχυρισμό του Σέλλινγκ ότι η θλίψη είναι αδιαχώριστη από την ανθρώπινη ύπαρξη, αποτελεί το σκοτεινό θεμέλιο στο οποίο βασίζεται η ανθρώπινη γνώση και πως η σκέψη είναι φορέας μιας “βαθιάς, ακατάλυτης μελαγχολίας”, ο Στάινερ σκαρφίζεται δέκα, πιθανούς όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στον τίτλο, λόγους για τους οποίους συμβαίνει αυτό.

Οι σκέψεις που παρουσιάζονται σε αυτό το μικρό δοκίμιο, είναι απολαυστικά εναργείς και τρομακτικά βάσιμες. Ποιοι από εμάς σκέφτονται την σκέψη και πόσο χρόνο ημερησίως, αφιερώνουν σε αυτή τη διαδικασία; Αυτή η πρόταση μού φαίνεται αδιανόητη και ποτέ πριν την ανάγνωση αυτού του βιβλίου, δεν προσπάθησα να βρω απάντηση μέσω μιας συνειδητοποιημένης πράξης στοχασμού. Έκτοτε, διαβάζω αυτό το βιβλιαράκι τουλάχιστον μια φορά το χρόνο και μελαγχολώ ακαταπαύστως, πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το τέλος της ανάγνωσης!

Από τους δέκα πιθανούς λόγους, ο κάθε αναγνώστης θα διαλέξει εκείνους που ανταποκρίνονται στην ιδιοσυγκρασία του. Εγώ, θα αναφέρω ενδεικτικά τρεις που με συγκλόνισαν. Αφού ο συγγραφέας φρόντισε από νωρίς να μας προειδοποιήσει ότι “δύο είναι οι διαδικασίες που αδυνατούν να σταματήσουν οι άνθρωποι όσο είναι ζωντανοί: η αναπνοή (και αυτή ακόμα μπορείς να την περιορίσεις για ένα δυο λεπτά!!) και η σκέψη”.

Ο πρώτος λόγος είναι η ασύδοτη σπατάλη της σκέψης. Σκεφτόμαστε όλη τη μέρα και όλη τη νύχτα, με μόνη ενσυναίσθηση της διαδικασίας της σκέψης για μερικές φευγαλέες στιγμές. Είναι η “επιδεικτική κατανάλωση στη χειρότερη μορφή της”. Εκατομμύρια σκέψεις περνούν και χάνονται, λίγες μονάχα αξίζουν την προσοχή μας. Θα αρκούσε ίσως ένα “δελτίο σκέψης” για καθορισμένες σκέψεις στην διάρκεια της ημέρας, προσφιλές σενάριο  στα έργα επιστημονικής φαντασίας. Ωστόσο, ο συγγραφέας βρίσκει ένα θετικό μέσα σε όλη αυτή την σπατάλη. “Η αναρχική, η παιγνιώδης, η σπάταλη σκέψη είναι αυτό που φοβούνται περισσότερο τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Η ουτοπία της λογοκρισίας είναι να διαβάζει όχι μόνο το κείμενο αλλά και τις σκέψεις που το διαπερνούν ή που κρύβονται πίσω του. Εξού και η Οργουελική μεταφορά της “αστυνομίας της σκέψης”.

Ο δεύτερος λόγος έχει να κάνει με την μοναδικότητα της σκέψης. “Με την σκέψη δίνουμε το παρών στον εαυτό μας”. Ο καθένας αντιλαμβάνεται τον εαυτό του μέσω της σκέψης και κανένας δεν μπορεί να διαβάσει τις σκέψεις αυτές, παρά τα όσα ισχυρίζονται διάφοροι τσαρλατάνοι. Συγγενείς, φίλοι, σύζυγοι δεν μπορούν να διαβάσουν τις σκέψεις μας. Είμαστε ικανοί να τις καμουφλάρουμε ή να τις αποκρύψουμε ολότελα. Παραμένουν απροσπέλαστες και μοναδικές, ίδιον του εαυτού μας! Όμως, τι παράξενο! Παράλληλα, είναι και τόσες κοινές. Δισεκατομμύρια άνθρωποι έχουν κάνει τις ίδιες σκέψεις, αποτελούν κοινό αγαθό. “Η σκέψη είναι κάτι υπέρτατα δικό μας· θαμμένο στα απώτατα μύχια του είναι μας. Επιπλέον, είναι και η πιο κοινή, η πιο φθαρμένη και η πιο επαναλαμβανόμενη πράξη μας”. Αυτός και αν είναι λόγος για “βαθιά, ακατάλυτη θλίψη”!

Και τώρα, για να τριτώσουμε το κακό, ας υποθέσουμε ότι αυτές τις μοναδικές/κοινές σκέψεις μας επιθυμούμε να τις γνωστοποιήσουμε στους γύρω μας. Τότε θα διαπιστώσουμε ότι “προσκρούουμε σε ακαθόριστα αλλά ανυποχώρητα γλωσσικά τείχη. Ο ποιητής, ο διανοούμενος, οι δάσκαλοι της μεταφοράς γρατζουνούν αυτά τα τείχη. Ο κόσμος όμως, ο μέσα μας όσο και ο έξω, μουρμουρίζει λέξεις που δεν μπορούμε να τις καταλάβουμε”. Με θλίψη παραδεχόμαστε ότι “η σκέψη συγκαλύπτει τόσα όσα αποκαλύπτει, ίσως και πολύ περισσότερα”.

Το βιβλίο φαίνεται να αποδεικνύει ότι και αυτοί οι “πτωχοί τω πνεύματι” της πρώτης παραγράφου δείχνουν να σκέφτονται όπως όλοι μας και ίσως γι' αυτό δε θα έπρεπε να βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση μακαριότητας, στην οποία τους τοποθετεί η λαϊκή ρήση. “Όλοι ζούμε τη ζωή μας σε μια ακατάπαυστη παλίρροια της σκέψης και σ' ένα μάγμα πράξεων της σκέψης, αλλά μόνο μια πολύ περιορισμένη μερίδα του ανθρώπινου είδους προσφέρει την απόδειξη ότι σκέφτεται (...) η ικανότητα να τρέφει κανείς σκέψεις ή ίχνη σκέψεων είναι καθολική... η ικανότητα όμως να κάνει κάποιος σκέψεις που αξίζει τον κόπο να γίνονται, πόσο μάλλον να διατυπώνονται και να διατηρούνται, είναι συγκριτικά σπάνια (...) λίγοι ξέρουμε πώς να σκεφτόμαστε για κάποιον απαιτητικό, πόσο μάλλον πρωτότυπο, σκοπό... ακόμα λιγότεροι μπορούμε να επιστρατεύσουμε όλη την ενέργεια και το δυναμικό της σκέψης και να τα κατευθύνουμε στη λεγόμενη αυτοσυγκέντρωση ή εμπρόθετη διαίσθηση (...) δεν υπάρχει δημοκρατία για την ιδιοφυΐα, μόνο μια τρομερή αδικία και ένα θανάσιμο βάρος”.

“Αυτή η ανισορροπία, μαζί με τις συνέπειές της, η έλλειψη προσαρμογής της μεγάλης σκέψης και της δημιουργικότητας στα ιδανικά της  κοινωνικής δικαιοσύνης”, παρουσιάζεται στο βιβλίο ως η “ένατη πηγή μελαγχολίας”. Νομίζω ότι, η ιστορία έχει δείξει, μαζί και με τα πρόσφατα θλιβερά περιστατικά, ότι αυτή η ανισορροπία είναι μόνιμη πηγή μελαγχολίας.

                                                                                                 Μαραμπού

"Δέκα (πιθανοί) λόγοι για τη μελαγχολία της σκέψης", Τζόρτζ Στάινερ, μετ. Σεραφείμ Βελέτζας, Scripta, 2007, σελ.85

Υ.Γ. 42 Εγώ άνθρωπος του δοκιμίου δεν είμαι, οπότε γιατί να μην απολαύσετε τον Μαραμπού;

Υ.Γ 42-2 Τα υπόλοιπα κείμενα του Μαραμπού στο Διαβάζοντας θα τα βρείτε εδώ

                                       

"Τελευταίο έρχεται το κοράκι", Italo Calvino

Μου πήρε αρκετό καιρό να τελειώσω την συλλογή διηγημάτων του Ίταλο Καλβίνο «Τελευταίο έρχεται το κοράκι». Αυτό καθόλου δεν έχει να κάνει με την αξία του βιβλίου και των επιμέρους κειμένων, ίσως μονάχα με το γνώριμο τρόπο γραφής του Ιταλού συγγραφέα που απαιτεί σταθερούς, αργούς ρυθμούς. Η συλλογή αποτελείται από 30 πρώιμα διηγήματα, στα οποία όμως διαφαίνεται ξεκάθαρα το μετέπειτα ύφος του. Δεν λείπουν από δω η παιγνιώδης διάθεση και το φανταστικό πεδίο, ούτε όμως και η γνωστή του αποσπασματικότητα, με τον πυκνό γεμάτο νοήματα λόγο που απαιτεί την αδιάλειπτη προσοχή. Δεν ξέρω καν, αν γραμμένο αργότερα, ένα τέτοιο βιβλίο θα το έλεγε «μυθιστόρημα».

Οι ιστορίες ξεκινούν με ήρωες παιδιά, στο φυσικό τοπίο της Ιταλίας, στη φτώχεια και τη μιζέρια και συνεχίζονται με ήρωες στρατιώτες-παιδιά στην εποχή της Αντίστασης. Τα αυτοβιογραφικά στοιχεία είναι έντονα, άλλωστε είναι γνωστό πως ο Καλβίνο υπήρξε μέλος της Ιταλικής Αντίστασης και του Ιταλικού Κομμουνιστικού κόμματος. Τα θέματα των διηγημάτων- η ζωή μες στην ανέχεια της επαρχιακής Ιταλίας, ο πόλεμος, η εξουσία, η πολιτική, η ζωή και κυρίως ο θάνατος είναι τέτοια που δεν μπορούν κανένα να αφήσουν ασυγκίνητο. Θεωρώ πως θα ήταν αδικία να ξεχωρίσω κάποια από αυτά, ή να χαλάσω την έκπληξη για την πλοκή κάποιων άλλων. Το βιβλίο μπορεί μονάχα ως ενότητα να συζητηθεί. Και παραδόξως, αν και τα πρώτα κείμενα των συγγραφέων συνήθως δεν έχουν την δύναμη των μεταγενέστερων, θα έλεγα πως μπορεί επάξια να σταθεί δίπλα στα αριστουργήματά του όπως το "Αν μια νύχτα του χειμώνα ένας ταξιδιώτης" ή οι "Αόρατες πόλεις". 

"Τελευταίο έρχεται το κοράκι", Ίταλο Καλβίνο, μετ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, εκδ. Καστανιώτη, 2010, σελ.282

"Η συγκέντρωση", Anne Enright

«Η συγκέντρωση»- το μυθιστόρημα που χάρισε το 2007 στην Ανν Ένραϊτ το Μπούκερ- είναι ένα βιβλίο για τις σχέσεις, την οικογένεια, το γάμο, τον έρωτα, τους γονείς, όλα αυτά που μπορούν να στιγματίσουν τη ζωή ενός ανθρώπου χωρίς καν να το καταλάβει.

Η συγγραφέας έχει ιδιαίτερη ικανότητα να διεισδύει στην ψυχολογία των ηρώων της, να σε κάνει να συμπάσχεις κι ας απέχεις μίλια μακριά από τις καταστάσεις που ορίζουν την ψυχοσύνθεσή τους. Η κεντρική ηρωίδα, η σαραντάχρονη Βερόνικα, χάνει τον αγαπημένο της αδελφό Λίαμ, ο οποίος μετά από χρόνια αλκοολισμού αυτοκτονεί. Γυρίζει στο πατρικό της για να κανονίσει την κηδεία κι εκεί έρχεται αντιμέτωπη με το παρελθόν- την πάντα απούσα μητέρα που έκανε 12 παιδιά και είχε και 7 αποβολές και ποτέ δεν μπορεί να θυμηθεί το όνομά της, τον σχεδόν ασήμαντο πατέρα, τα αδέλφια, κάποια νεκρά, κάποια ζωντανά αλλά ξεχασμένα. Η αυτοκτονία του Λίαμ, που ήταν ο κολλητός της όσο ήταν παιδιά, την αφήνει εκτεθειμένη σε μια ύπουλη αυτοκριτική για τη δική της ζωή, την βολεμένη, με τον εύπορο σύζυγο και τις δυο χαριτωμένες και καλοαναθρεμμένες κόρες. Επαναπροσδιορίζει τον γάμο της- που τον θεωρεί πεθαμένο- τη σχέση της με τα αδέλφια, τη μάνα και τη γιαγιά της, αλλά και το παρελθόν, που κρύβει τα σκοτάδια του.

Η οικογένεια κυριαρχεί, αυτό το συνονθύλευμα από χαρακτήρες που κανείς δεν επιλέγει να αγαπά, αλλά το κάνει ούτως ή άλλως. Η ανάγκη να ανήκεις κάπου, ειδικά όταν νιώθεις πως δεν ανήκεις σε ο,τι ως τώρα θεωρούσες δικό σου. Και τελικά η μοναξιά, που απαλύνεται μονάχα για λίγο, κι έπειτα σε περικλείει από την αρχή.

Το βιβλίο είναι ευκολοδιάβαστο, αν και σε κάποιες περιπτώσεις οι περιγραφές κουράζουν. Κι αν και αναφέρεται σε πράγματα και καταστάσεις που απέχουν από την ελληνική πραγματικότητα- η ελληνική διαφέρει πολύ από την ιρλανδική οικογένεια- σε κάνει να αισθανθείς μαζί με την ηρωίδα, ξεκομμένος, απόμακρος και συναισθηματικός μαζί. Και στο τέλος σε αφήνει αλύτρωτο, όπως κι εκείνη.

«Η συγκέντρωση», Άνν Ένραϊτ, μετ. Αύγουστος Κορτώ, εκδ. Καστανιώτη, 2007, σελ. 298  

Στο παζάρι δια αντιπροσώπου....

Φυσικά δεν μπορώ να πάω στο παζάρι του βιβλίου στην πλατεία Κοτζιά, έστω όμως και με τη μεσολάβηση της φιλενάδας μου της Ε.Γ. τσίμπησα 3 βιβλιαράκια, δώρο για το νεογέννητο, καταλαβαίνετε... Α, και 2 παιδικά για τον σκίουρο. 

Την ευχαριστώ πολύ.

Η έρημη η βιβλιολίστα

Για λόγους καθαρά προσωπικούς τον τελευταίο καιρό δεν κάνω πολλές αγορές βιβλίων. Έτσι αυτό το μακρυνάρι που είναι η λίστα των επιθυμητών έχει πάρει μορφή Αιγυπτιακού πάπυρου, ή για την ακρίβεια πάπυρων, γιατί την κρατώ συνήθως στο τετράδιο των σημειώσεων για τα κείμενά μου κι έτσι τώρα πια έχει 2-3 εκδοχές σε κάθε τελειωμένο τεφτέρι και μια σε επεξεργαστή κειμένου. Στην ουσία λοιπόν έμεινα χωρίς λίστα, αγοράζω σποραδικά κανένα βιβλίο από δω κι από κει, ίσα να συντηρώ την στοίβα με τα αδιάβαστα και να μην παθαίνω αμόκ όταν την βλέπω επικίνδυνα να κατεβαίνει.

Αυτό έχει κάνει τις αναγνώσεις μου λιγότερο απολαυστικές. Δεν περίμενα ποτέ οτι θα το πω, αλλά αυτά τα παλιόχαρτα- σημειώσεις από κριτικές, παρουσιάσεις, αναρτήσεις, προτάσεις, ακόμα και φωτογραφίες φίλων- μου έδιναν έναν μπούσουλα, με βοηθούσαν σε μια ποικιλία ουσιαστική και με γέμιζαν χαρά για τα βιβλία που έπονται. Τώρα που θα ξαναρχίσω να αγοράζω, η λίστα έχει γίνει ένα τόσο τρομακτικό τέρας που το φοβάμαι κι εγώ η ίδια. Δεν μου πάει η καρδιά να τα ξεχάσω όσα είναι εκεί βαλμένα και να αρχίσω από την αρχή. Από την άλλη δεν μπορώ να τη διαχειριστώ. Ένα κομμάτι της μάλλον δεν μπορώ καν να βρω.

Κάποτε τη χλεύαζα αυτή την ιστορία με τον προγραμματισμό και τη στοχευμένη ανάγνωση. Η αλήθεια είναι πως οι λίστες μου δεν είχαν ποτέ προσανατολισμό, δεν άρχιζα να τις κάνω με γνώμονα μια λογοτεχνία συγκεκριμένης χώρας, ένα στυλ, κάτι. Ήταν άναρχες όπως και τα διαβάσματα, ενίοτε και τα γραψίματά μου. Τώρα όμως την αποζητώ. Όχι για να μου καθορίσει το επόμενο βιβλίο που θα διαβάσω, αυτό το κανονίζει μόνον η στιγμή. Αλλά για να μου δώσει εκείνη τη δεδομένη στιγμή που με λαγνεία στο βλέμμα σκανάρω τα ράφια μου, δυο τρεις επιλογές να τις λαχταρίσω.

   

"Arab jazz", Karim Miské

Ένα εξαιρετικά καλογραμμένο, με στυλ και φαντασία, μυθιστόρημα είναι το “Arab jazz” του Karim 

Miské. Πρόκειται για ένα περισσότερο κοινωνικό παρά της δράσης και της πλοκής αστυνομικό, στην καινούργια μόδα του whydunit, που εστιάζει στις συνθήκες και όχι στην εύρεση του δολοφόνου.

Στο Παρίσι, μια νεαρή γυναίκα δολοφονείται με ιδιαίτερα ειδεχθή τρόπο∙ την βρίσκουν κρεμασμένη να έχει πεθάνει από ακατάσχετη αιμορραγία από μαχαιριές στα γεννητικά όργανα. Δίπλα της είναι στημένο ένα σκηνικό που παραπέμπει σε θρησκευτικό φανατισμό, ένα κομμάτι χοιρινό με ένα μπηγμένο μαχαίρι, στην λεκάνη της τουαλέτας οι 3 ορχιδέες της αποκεφαλισμένες συνθέτουν ένα τρίγωνο. Ο γείτονάς της, ο κάπως αλαφροίσκιωτος και βυθισμένος στην κατάθλιψη Αχμέντ, κινητοποιείται από τον φόνο της, οραματίζεται πως θα ήταν η ζωή του αν είχε ανταποκριθεί στον έρωτά της, αρχίζει να ψάχνει για απαντήσεις.

Την υπόθεση αναλαμβάνει ένα δίδυμο μορφωμένων μπάτσων, η Εβραία Ρασέλ και ο Βρετόνος Ζαν, άνθρωποι με διαφορετικές ευαισθησίες και νευρώσεις από τον μέσο αστυνομικό, που σύντομα πέφτουν σε ένα γαϊτανάκι θρησκευτικού μίσους, ανάμεσα σε σαλαφιστές, ορθόδοξους Εβραίους, Μάρτυρες του Ιαχωβά και διακινητές ναρκωτικών.

Το μυθιστόρημα αποτελεί περισσότερο έναν καμβά της πολυπολιτισμικότητας του Παρισιού, της έκρηξης μιας θρησκευτικότητας- παράλογης σε όλες τις ακραίες εκφάνσεις της- της κρίσης μοναξιάς του μέσου ανθρώπου που δεν μπορεί να αφεθεί να αγαπήσει. Όλα τα προβλήματα της μεγαλούπολης θίγονται με κάποιο τρόπο, η ανεργία, η αίσθηση της αδικίας ανάμεσα στις διαφορετικές φυλές, η ανάγκη να ανήκεις κάπου, η κατάθλιψη και η ψυχική νόσος, η θρησκεία σαν αποκούμπι των διαφορετικών, η εγκληματικότητα που γίνεται συνήθεια. 

Το κείμενο έχει πολλά θετικά στοιχεία, αν και του λείπει η πλοκή ενός πραγματικού αστυνομικού μυθιστορήματος. Δίνει με όλες τις αισθήσεις το Παρίσι, γεύση, μυρωδιά, μουσικές, θρησκείες. Αλλά θα ήταν ψέμα να πω πως με γοήτευσε υπερβολικά. Το παρακολούθησα με πολύ καλή διάθεση όμως δεν κατάφερε να με χώσει στην νουάρ αύρα του- κάποια στιγμή χάθηκε το ενδιαφέρον μου για την πλοκή και η κοινωνική ανάλυση δεν ήταν αρκετή για να με κρατήσει. Δεν θα έβαζα αρνητικό πρόσημο στην ανάγνωση, κάθε άλλο. Ίσως μόνο θα έπρεπε να σχολιάσω πως μιας και δεν είμαι μεγάλη φαν των νέου τύπου αστυνομικών, δεν κατάφερε να με πείσει να γίνω.  

  

«Arab jazz», Καρίμ Μισκέ, μετ. Αγγελική Τσέλιου, εκδ. Πόλις, 2013, σελ. 340.

Υ.Γ. 42 Δυο τρία ορθογραφικά και κάποιες αβλεψίες πολύ με ξένισαν. Κατά τα άλλα μιλάμε για μια πολύ όμορφη έκδοση όπως είναι συνήθως αυτές των εκδ. Πόλις.