Επιφανειακά θα μπορούσε κανείς να δει τους αδελφούς Καραμάζοφ ως ένα δικαστικό δράμα ή μια αστυνομική ιστορία μυστηρίου, «ποιος σκότωσε τον Φιόντορ Πάβλοβιτς Καραμάζοφ». Ποιος από τους γιους του τον σκότωσε, για να ακριβολογούμε, γιατί είναι ξεκάθαρο πως θα το ήθελαν και οι τέσσερις, οι τρεις ετεροθαλείς νόμιμοι αδελφοί και ο ετεροθαλής «παράνομος». Και αν σκεφτεί κανείς τα σημεία της καταιγιστικής πλοκής θα μπορούσε μέχρι και να το υποστηρίξει.
Όμως ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι είναι ατρόμητος συγγραφέας, κι αυτό τον κάνει ιδιοφυή, είναι παθιασμένος και αυθόρμητα αισθησιακός, παραδομένος στις έξεις του όπως ο Μίτια, και εξαιρετικά διανοούμενος όπως ο Ιβάν, και άγιος όπως ο Αλιόσα, και σιχαμένος επιληπτικός όπως ο Σμερντιακόφ. Γράφει δεκάδες σελίδες πλοκής, ακολουθούμενες από δεκάδες σελίδες δοκιμιακές για τον υπαρξιακό τρόμο, κι έπειτα δεκάδες σελίδες χριστιανικής ηθικής εξύψωσης, για να ξαναβυθιστεί στη βρωμιά, το πάθος, τη ντροπή και την σαρωτική ανάγκη για εξιλέωση.
Οι αδελφοί Καραμάζοφ είναι ο Ντοστογιέφσκι.
Ο Ντμίτρι Φιόντροβιτς Καραμάζοφ αντιπροσωπεύει το αισθησιακό, σωματικό κομμάτι του. Όπως ο ενήλικος Ντοστογιέφσκι έχει φοβερές έξεις, γυναίκες, τζόγος, και παραδίδεται σε αυτές, εντελώς αυτοκαταστροφικά γιατί τελικά καταλήγει με χρέη που τον βαρύνουν για πάντα, διαλυμένες σχέσεις, στα δικαστήρια, να καταδικάζεται χωρίς να φταίει στα κάτεργα της Σιβηρίας. Ο Μίτια είναι μια αχαλίνωτη δύναμη παρόρμησης, χωρίς κανένα όριο παρά μόνον τη ντροπή. Μετά. Ο Ντμίτρι θέλει να σκοτώσει τον πατέρα του και το βροντοφωνάζει παντού με όλους τους τρόπους, σε ταβέρνες και καταγώγια, θέλει να τον σκοτώσει για τα λεφτά και μια γυναίκα-ανάφτρα.
Ο Ιβάν Καραμάζοφ, ο 23χρονος εαυτός είναι η ιδιοφυία, που ήδη εκτιμάται στους λογοτεχνικούς κύκλους. Ο εκδυτικοποιημένος διανοούμενος σε βαθιά υπαρξιακή κρίση, που διερευνά το καλό και το κακό, τι σημαίνει η ανθρώπινη ύπαρξη χωρίς και με τον Θεό, αν μπορεί να υπάρξει ηθική και ανθρωπιά χωρίς μια ύψιστη δύναμη. Ο Ιβάν είναι το μυαλό του Ντοστογιέφσκι, που αντιστέκεται και στη σωματική και στην πνευματική πλευρά του. Σε αυτόν ανήκει το κέντρο βάρους του βιβλίου, ο Ιεροεξεταστής, σε αυτόν ανήκει ηθικά η ευθύνη της πατροκτονίας: «Αν δεν υπάρχει Θεός, όλα επιτρέπονται».
Ο Αλιόσα είναι ο Χριστός αυτοπροσώπως, το ηθικό, πνευματικό κομμάτι, γεμάτο συμπόνια και αγάπη για όλη την ανθρωπότητα. Το αφελές και εμβριθές μέρος του ταυτόχρονα που βλέπει παντού το καλό. Ο έφηβος εαυτός του (ο Ντοστογιέφσκι γεννήθηκε σε μια βαθιά θρησκευόμενη οικογένεια κι ήταν απίστευτα αφοσιωμένος στη θρησκεία ως έφηβος) και ταυτόχρονα ο εαυτός που θα ήθελε να είναι αργότερα, όταν θα κατάφερνε να αρθεί πάνω από τις επιταγές του σώματος και του μυαλού του. Είναι ο Ντοστογιέφσκι ταυτόχρονα 17 χρονών, τότε που δολοφονήθηκε ο πατέρας του και ο βαθιά ενήλικος σκεπτόμενος εαυτός του. Ο Αλιόσα είναι ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος, κι αν ο Ντοστογιέφσκι δεν πέθαινε ενδιάμεσα, στον δεύτερο τόμο, αυτός θα έκανε όλο τον κύκλο, θα γινόταν αρνητής της πίστης, κι έπειτα έκφυλος, για να κλείσει τον κύκλο και να ξαναγίνει άγιος. Όμως ο θάνατος πρόλαβε τον συγγραφέα.
Ο Μίτκα, ο Ιβάν, κι ο Αλιούσα είναι η αγία τριάδα, το σώμα, το μυαλό και το πνεύμα.
Ο Σμερντιακόφ, ο παράνομος γιος, είναι η Σκιά, ο εαυτός που θα γινόταν αν αφηνόταν στον μη χαρισματικό εαυτό του. Ο κακός, επιληπτικός, κυνικός Ντοστογιέφσκι∙ η απονιά και η αδικία, όλα μαζεμένα στο άρρωστο και αρρωστημένο του κομμάτι. Ο Σμερντιακόφ είναι ο φονιάς του πατέρα. Αυτός που το τόλμησε.
Ο πατέρας του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι πέθανε κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες. Οι φήμες της εποχής (και η κόρη του στα απομνημονεύματά της) ισχυρίζονταν πως τον σκότωσαν οι ίδιοι του οι δουλοπάροικοι, μάλιστα με φρικτό τρόπο, αφού πρώτα τον ευνούχισαν. Οι νεότερες μελέτες στα αρχεία μιλούν για αποπληξία. Σε κάθε περίπτωση, η δολοφονία αφέντη από δουλοπάροικους ήταν εντελώς ανήκουστη στη Τσαρική Ρωσία και υπονοούσε πως επρόκειτο για έναν πολύ πολύ κακό αφέντη.
Ο Ντοστογιέσφκι ήθελε να σκοτώσει έναν σαδιστή πατέρα, που δεν υπήρχε πια, γιατί πρόλαβε και τον σκότωσε κάποιος άλλος. Αλλά για αυτό μάλλον θα πρέπει να αφήσουμε τον Φρόιντ να μιλήσει, το έκανε εξάλλου στο «Dostoevsky and parricide».
Δεν είναι τυχαίο που ο μόνος χαρακτήρας που έχει το όνομά του στους Καραμάζοφ, είναι ο Φιόντορ Πάβλοβιτς, ο σιχαμένος ηδονιστής, το κάθαρμα, που δεν νοιάστηκε ποτέ για τους γιους του, ούτε καν για το αν είχαν να φάνε, που άφησε να πεθάνουν οι μανάδες τους και το ευχαριστήθηκε κιόλας, αυτός που αντιπροσωπεύει όλα τα ποταπά και κατώτερα ένστικτα της ανθρώπινης ψυχής.
Όλοι οι αδελφοί Καραμάζοφ είναι Φιόντοροβιτς. Είναι δικοί του, τους γέννησε εκείνος, από τα πιο σκοτεινά μέρη της ψυχής του, από την καταχνιά και τη σκοτεινιά του, και το πάνλαμπρο φως του. Ο Ντοστογιέσφκι πέθανε χωρίς να καταφέρει να κάνει τον Αλιόσα κεντρικό ήρωα, οι Καραμάζοφ είναι το back story της ιστορίας του, το κεντρικό βιβλίο θα ήταν το επόμενο με τη ζωή του Αλεξέι Φιόντoροβιτς Καραμάζοφ. Πέθανε χωρίς τελικά να άρει τον ενήλικο εαυτό του στην αγιότητα. Όμως κατάφερε να τον εξυψώσει στο πιο ψηλό βάθρο της λογοτεχνίας.
Κατερίνα Μαλακατέ
